بازآرایی ژئوپلیتیک خلیج فارس و قفقاز جنوبی: تحلیلی بر تأثیر بحران‌های منطقه‌ای بر موازنه‌های راهبردی ایران، جمهوری آذربایجان و ترکیه

دکتر عارف بیژن
گروه روابط بین الملل انجمن علمی مطالعات صلح ایران

26 اردیبهشت 1405

در ادبیات کلاسیک روابط بین‌الملل، خلیج فارس و قفقاز جنوبی اغلب به‌عنوان دو زیرمنطقه مجزا و مستقل مورد تحلیل قرار می‌گیرند؛ جایی که اولی به‌عنوان کانون اصلی رقابت‌های دریایی، جریان انرژی و حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای شناخته می‌شود و دومی با تمرکز بر تعارضات قومی، رقابت‌های زمینی و اهمیت کریدورهای ترانزیتی تعریف می‌گردد. با این حال، تحولات ژئوپلیتیک سال‌های اخیر نشان می‌دهد که این تفکیک ساختاری دیگر پاسخگوی پیچیدگی‌های امنیتی فعلی نیست و جای خود را به درکی از درهم‌تنیدگی امنیتی داده است. در این پارادایم نوین، رویدادهای امنیتی در یک جغرافیا محاسبات راهبردی در جغرافیایی دیگر را به‌طور بنیادین دگرگون می‌سازند. بر این اساس، جنگ اخیر چهل‌روزه و 12 روزه در خلیج فارس، صرف‌نظر از سطح و گستره مستقیم نظامی آن، به یک متغیر مداخله‌گر ژئوپلیتیک تبدیل می‌شود که بازتاب‌های عمیقی بر رفتار بازیگران در قفقاز جنوبی می‌گذارد. پرسش محوری این است که چگونه تحولات نظامی در حوزه خلیج فارس روابط سه‌گانه ایران، جمهوری آذربایجان و ترکیه را در قفقاز جنوبی بازآرایی می‌کنند. گزاره اصلی بر این اصل استوار است که بحران‌های نظامی از طریق بازتعریف ادراک تهدید و تغییر در محاسبات ژئوپلیتیک، به‌صورت مستقیم بر راهبردهای موازنه‌سازی این سه کشور اثر می‌گذارند.
برای تبیین دقیق این پدیده، چارچوب تحلیلی بر سه مفهوم کلیدی پیوند امنیتی مناطق، انتقال ناامنی بین‌منطقه‌ای و موازنه تهدید استوار است. بر اساس نظریه مجموعه امنیتی منطقه‌ای، امنیت مناطق همجوار از یکدیگر جدا نیست و ناامنی به‌راحتی قابل انتقال است. نمونه‌های تاریخی متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد بحران در یک منطقه بر امنیت منطقه دیگر اثر می‌گذارد؛ از تأثیر بحران سوریه بر ترکیه و اردن گرفته تا تأثیر جنگ قره‌باغ بر محاسبات روسیه و ایران. انتقال ناامنی بین‌منطقه‌ای زمانی رخ می‌دهد که یک تحول در یک جغرافیا، ادراک تهدید یا هزینه‌های امنیتی بازیگران را در جغرافیایی دیگر تغییر دهد. در کنار این مفهوم، نظریه موازنه تهدید تأکید دارد که واکنش بازیگران نه تنها بر اساس قدرت مطلق، بلکه بر اساس ترکیبی از قدرت، نیت، نزدیکی جغرافیایی و توانمندی‌های تهاجمی شکل می‌گیرد. بنابراین، برای درک اثرگذاری بحران خلیج فارس بر قفقاز جنوبی، باید بررسی کنیم که کدام عناصر تهدید بازتعریف می‌شوند و کدام رفتارها در پاسخ تقویت می‌گردند.

ادامه گزارش در لینک زیر:

https://ipsan.ir/1405/03/21/گزارش-نشستبازآرایی-ژئوپلیتیک-خلیج-فا/

https://t.me/ipsan