AntiNERO μετά τη φωτιά στη Δυτική Αττική: προστασία των δασών ή μια ακριβή γραμμή άμυνας χωρίς πυροσβέστες;

Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά στη Δυτική Αττική, η κυβέρνηση παρουσίασε το πρόγραμμα AntiNERO ως έναν από τους παράγοντες που συνέβαλαν στην προστασία οικισμών και ορισμένων δασικών εκτάσεων. Ωστόσο, πυροσβέστες και ειδικοί επισημαίνουν ότι μια αντιπυρική ζώνη δεν είναι τείχος ικανό να ανακόψει από μόνο του ένα ισχυρό μέτωπο φωτιάς.

Ο γενικός γραμματέας Δασών, Στάθης Σταθόπουλος, δήλωσε ότι χωρίς το AntiNERO η καμένη έκταση θα ήταν πολύ μεγαλύτερη. Σύμφωνα με το υπουργείο, η περίμετρος της πυρκαγιάς κάλυψε περίπου 113.000 στρέμματα, δηλαδή 11.300 εκτάρια. Ωστόσο, δεν κάηκε πλήρως όλη η έκταση μέσα σε αυτή την περίμετρο. Οι αρχές υποστηρίζουν ότι οι αντιπυρικές ζώνες μείωσαν την ένταση της φωτιάς στις περιοχές Ψάθας, Αγίας Παρασκευής και Αγίου Νεκταρίου, ενώ περιόρισαν και την απειλή για τη Μάνδρα.

Το πρόγραμμα AntiNERO εφαρμόζεται από το 2021–2022 και περιλαμβάνει καθαρισμούς δασών, συντήρηση δασικών δρόμων και δημιουργία αντιπυρικών ζωνών. Από το 2022 έχουν διατεθεί για το πρόγραμμα 667 εκατομμύρια ευρώ, σύμφωνα με τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου. Τα έργα στη Δυτική Αττική εκτιμώνται σε περίπου 20 εκατομμύρια ευρώ.

Ο Νίκος Γεωργιάδης, υπεύθυνος των επίγειων προγραμμάτων του WWF Ελλάς, επιβεβαίωσε ότι το πρόγραμμα είχε αποτέλεσμα σε ορισμένα σημεία. Η απομάκρυνση χόρτων, θάμνων και μέρους της χαμηλής βλάστησης μπορεί να επιβραδύνει την εξάπλωση της πυρκαγιάς και να εμποδίσει τη μετάδοσή της στις κορυφές των δέντρων. Έτσι δίνεται στους πυροσβέστες πολύτιμος χρόνος για να επέμβουν. Μια ζώνη, όμως, δεν μπορεί από μόνη της να σβήσει μια μεγάλη πυρκαγιά. Σπινθήρες και φλεγόμενα υλικά μπορούν να μεταφερθούν με τον άνεμο πάνω από τις καθαρισμένες εκτάσεις και να δημιουργήσουν νέες εστίες. Επομένως, το AntiNERO είναι αποτελεσματικό κυρίως ως προετοιμασμένη θέση όπου πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι και μέσα.

Το βασικό πρόβλημα, σύμφωνα με τους πυροσβέστες, είναι η έλλειψη δυνάμεων στο πεδίο. Ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Συμβασιούχων Πυροσβεστών, Γιώργος Τζελέπης, που συμμετείχε στην κατάσβεση στην Ψάθα, δήλωσε ότι οι δυνάμεις ήταν λίγες και διασκορπισμένες. Σε ένα ορεινό τμήμα επιχειρούσαν τέσσερα οχήματα, από τα οποία τα δύο είχαν χωρητικότητα μόλις 500 λίτρων νερού. Παράλληλα, σημαντικό μέρος των δυνάμεων κατευθύνθηκε στην προστασία οικισμών, ενώ η φωτιά συνέχιζε να εξαπλώνεται μέσα στο δάσος.

Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι έγινε λάθος στη διοίκηση της επιχείρησης. Πολλοί οικισμοί στην Ελλάδα βρίσκονται πολύ κοντά σε δασικές εκτάσεις και δεν διαθέτουν επαρκείς ζώνες προστασίας, με αποτέλεσμα οι πυροσβέστες να καλούνται ταυτόχρονα να σώσουν ανθρώπους, σπίτια και φυσικές περιοχές.
Ο δασολόγος Γαβριήλ Ξανθόπουλος θεωρεί το AntiNERO χρήσιμο εργαλείο, αλλά μόνο ως μέρος ενός συνολικού συστήματος. Η ποιότητα των εργασιών, όπως λέει, διαφέρει ανά περιοχή και ανάδοχο: σε ορισμένα σημεία οι καθαρισμοί γίνονται σωστά, ενώ αλλού είναι υπερβολικά εκτεταμένοι. Σε μια σοβαρή πυρκαγιά, οι φλόγες μπορούν να ξεπεράσουν ακόμη και μια ζώνη που έχει καθαριστεί έως το ορυκτό έδαφος. Γι’ αυτό, οι κρίσεις του τύπου «το πρόγραμμα έσωσε πλήρως την κατάσταση» ή «απέτυχε ολοκληρωτικά» απλουστεύουν υπερβολικά την πραγματικότητα.

Ξεχωριστό ζήτημα αποτελεί το κόστος των παρεμβάσεων: σύμφωνα με εκτίμηση του WWF, η δημιουργία μιας αντιπυρικής ζώνης μπορεί να κοστίζει τουλάχιστον 1.000 ευρώ ανά στρέμμα. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις προτείνουν να συμπληρωθεί με ελεγχόμενες καύσεις και ρυθμιζόμενη βόσκηση, που επίσης μειώνουν την καύσιμη ύλη. Προτείνουν ακόμη να αξιοποιούνται οι δασικές πυροσβεστικές μονάδες και οι εποχικοί πυροσβέστες σε προληπτικές εργασίες κατά τη χειμερινή περίοδο. Έτσι θα διατηρούνταν εξειδικευμένο προσωπικό όλο τον χρόνο και θα περιοριζόταν η εξάρτηση από εργολάβους.
Χρειάζεται ανεξάρτητη αξιολόγηση: πού έγιναν οι εργασίες, πόσο κόστισαν, πώς συντηρήθηκαν και πώς επηρέασαν την εξέλιξη της συγκεκριμένης πυρκαγιάς. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι αντιπυρικές ζώνες μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δεν υποκ