اگر عبارت «آخرین تخته سیاه بوهر» را، البته به انگلسیی، در گوگل جستجو کنیم ده ها تصویر از آخرین تخته سیاه اتاق کار نیلز بوهر فیزیکدان بزرگ دانمارکی پدیدار می شود که در آخرین روز زندگی اش قبل از اینکه به بیمارستان منتقل شود گرفته شده است. در این تخته سیاه شمایی از یک آزمایش فکری نقش بسته است که داستان اش از این قرار است:

پنجمین کنفرانس سالوی که در ۱۹۲۷ در بلژیک برگزار شد و هفده نفر از بیست و نه نفر شرکت کننده آن برنده جایزه نوبل بودند یا بعدها جایزه نوبل را بردند، بیش از هر چیز به خاطر مباحثات پرشور اینشتین و بوهر مشهور است. در این سال ساختار مکانیک کوانتومی به عنوان یک نظریه اتمی توسط بوهر، هایزنبرگ، شرودینگر و دیراک کامل شده بود. اما اینشتین که نمی توانست با ساختار احتمالاتی مکانیک کوانتومی کنار بیاید و بیش از هر کسی استاد طرح آزمایش های فکری بود، هر شب سر میز شام یک آزمایش فکری را طرح می کرد که نشان دهنده تناقضی در نظریه مکانیک کوانتومی بود و بوهر شب تا صبح بیدار می ماند و با سر پر شور و بی ملاحظه ای که داشت ساعت ها پس از نیمه شب به اتاق هایزنبرگ و دیگر همکارانش می رفت و آنها را از خواب بیدار می کرد تا ایده هایش را در باره این تناقض ها با آنها طرح کند و روز بعد سر میز صبحانه با پیروزی نشان می داد که یک جای معمای اینشتین ایراد دارد و مکانیک کوانتومی نظریه ای بی نقص است . بالاخره در آخرین شب اینشتین آزمایش فکری فوق العاده هوشمندانه ای را برای رد اصل عدم قطعیت طرح کرد و بوهر پس از یک شب زنده داری پر مشقت نشان داد که اگر نظریه نسبیت عام خودِ اینشتین را در نظر بگیریم بازهم معما به نفع مکانیک کوانتومی حل می شود. در واقع بوهر با نظریه خود اینشتین معمای او را رد کرده و درستی مکانیک کوانتومی را نشان داده بود. هر کسی جز او با چنین پیروزی خیره کننده ای سرمست می شد. با این وجود سی و سه سال بعد و در آخرین روز زندگی اش این معما هنوز مشغله فکری نیلز بوهر بود و تصویر آزمایش فکری اینشتین روی تخته سیاه او نقش بسته بود.

بوهر در تمام طول زندگی و علیرغم مصائب و تلخی های دو جنگ جهانی شور و اشتیاق بس کودکانه اش را برای علم و دانش و مباحثه علمی با همکاران فارغ از ملیت و مذهب حفظ کرد. هایزنبرگ در خاطراتش از دیدار چندروزه شرودینگر از موسسه کپنهاگ می گوید: «گفتگو شب ها و روز ها ادامه می یافت تا اینکه سرانجام شرودینگر شاید بدلیل کار طاقت فرسا، با حالت تب دار به بستر بیماری افتاد. درحالیکه همسر بوهر وظیفه پرستاری او را بر عهده گرفته بود، بوهر بر لبه تختش می نشست و بحث علمی پر تنشی را با او ادامه می داد.»

برای هرآنکس که در این زمانه پررنج زندگی می کند، داشتن تنها اندکی از شور و اشتیاق علمی بوهر لازم است که این دوران را به سلامت سپری کند.

دکتر وحید کریمی پور

@infinitymath