🔰مسئله‌ای درباره تقویم؛
مهرگان؛ ۱۰ مهر یا ۱۶ مهر؟
🔸علی نیکویی نوشت: اختلاف میان دهم و شانزدهم مهر دیگر اختلافی ساده بر سر یک عدد نیست! یک عدد هنگامی که در دل تقویم قرار می‌گیرد به یک روز بدل می‌شود، آن روز می‌تواند نام یک ایزد را بر خود داشته باشد تا به جشنی آیینی تبدیل شود و در پیوند با فصل‌ها آیین‌های اجتماعی و تصور انسان از نظم جهان معنا پیدا کند؛ مهرگان نیز چنین است
🔸برای پیگیری تاریخیِ تاریخ مهرگان یکی از مهم‌ترین منابع کتاب آثارالباقیه عن القرون الخالیه اثر ابوریحان بیرونی است، اهمیت گزارش بیرونی فقط در این نیست که شانزدهم مهر را با مهرگان پیوند می‌دهد؛ ارزش اصلی آن در این است که جشن را درون ساختار گاه‌شماری ایرانی توضیح می‌دهد. کتاب بیرونی اساساً اثری درباره گاه‌شماری، اعیاد و مناسبت‌های ملل مختلف است و بخشی از آن به جشن‌های ماه‌های ایرانی اختصاص دارد.[۵] بیرونی در توضیح جشن‌های ایرانی مهرگان را با روز مهر از ماه مهر مرتبط می‌کند و در گزارش او این جشن با سنت‌های کهن ایرانی و داستان فریدون و شکست ضحاک نیز پیوند می‌یابد، از همین رو گزارش او را نباید صرفاً جمله‌ای درباره یک تاریخ مشخص دانست؛ آنچه اهمیت دارد قرارگرفتن مهرگان در همان نظامی است که در آن نام روز شانزدهم "مهر" و نام ماه هفتم نیز "مهر" است.
🔸گزارش ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نیز برای فهم این مسئله اهمیت دارد؛ او از هر دو صورت مهرگان سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد که در دوره‌ای شاه هرمزد یکم میان مهرگان کوچک و بزرگ پیوند برقرار کرد و جشن به‌صورت مجموعه‌ای چندروزه درآمد. در ادامه نیز گزارش‌هایی از گسترش مدت برگزاری جشن در میان شاه و مردم دیده می‌شود؛ بنابراین وجود "مهرگان کوچک" و "مهرگان بزرگ" را نباید به‌سادگی شاهدی بر وجود دو تاریخ اصلی برای این جشن دانست. این دو نام بیشتر بازتاب تحول در شیوه برگزاری و تقسیم تقویمی جشن در دوره‌های بعد هستند. در ساختار کهن گاه‌شماری پیوند اصلی مهرگان همچنان با روز مهر از ماه مهر برقرار است؛ یعنی همان شانزدهم مهر؛ البته جزئیات این تحول از جمله اینکه دقیقاً در چه دوره‌ای و تحت‌تأثیر کدام اصلاحات تقویمی این دوگانگی پدید آمد در پژوهش‌ها محل بحث است؛ ازاین‌رو بهتر است میان تاریخ اصلی جشن در نظام سنتی گاه‌شماری و گسترش چندروزه آن در دوره‌های بعد تفاوت بگذاریم، این تمایز برای فهم اختلاف میان شانزدهم و دهم مهر نیز اهمیت اساسی دارد.
🔸️برای فهم اختلاف بر سر تاریخ مهرگان باید مسئله را اندکی بزرگ‌تر دید؛ آنچه امروز "تقویم" می‌نامیم در تاریخ ایران نظامی ثابت و یکدست نبوده است. گاه‌شماری‌های ایرانی در دوره‌های مختلف دگرگون شده‌اند و یکی از مهم‌ترین مسائل در این دگرگونی‌ها چگونگی هماهنگ نگه‌داشتن سال تقویمی با گردش فصل‌ها و سال خورشیدی بوده است. سالِ دارای دوازده ماهِ سی‌روزه به‌تنهایی از سال خورشیدی کوتاه‌تر است و در کنار آن روزهای اضافی نیز وجود داشته‌اند؛ ازاین‌رو در دوره‌های مختلف راه‌هایی برای جبران این اختلاف به کار گرفته شده است، گاه با افزودن روزهایی خاص و گاه با شیوه‌هایی برای افزودن یا جابه‌جاکردن دوره‌های زمانی. درباره زمان و شیوه اجرای این کبیسه‌ها در گاه‌شماری‌های ایرانی میان پژوهشگران نیز اختلاف‌نظر وجود دارد و نمی‌توان همه دوره‌ها را با یک الگوی واحد توضیح داد.
ibna.ir/x6Kt3
@ibna_official
Post #32206
89
