🔰نگاهی به کتاب «روایت و تجدداندیشی در ایران معاصر»؛
در تقاطع روایت، تخیل و سیاست
بحثی در اندیشه سیاسی مشروطیت‌خواهی در محدوده شریعت

🔸فرضیه‌ اصلی کتاب، یعنی تقدم حوزه‌ تخیل اجتماعی بر حوزه‌ استدلال و برهان عقلی در سراسر تحلیل رساله‌ تنبیه‌الامه واکاوی می‌شود. به بیان نویسنده نظام منطقی و استدلالی نائینی محصول یک کلیت روایی است که انسجام درونی خاص خود را دارد.

🔸کتاب «روایت و تجدداندیشی در ایران معاصر» نوشته‌ سیدرضا حسینی، پژوهشی است در حوزه‌ «معرفت‌شناسی اندیشه‌ سیاسی» که وارد همین میدان شده و می‌کوشد پرسشی به‌ظاهر ساده اما بنیادین را از زاویه‌ای تازه بررسی کند. نویسنده در این اثر در پی آن است که چگونه اندیشمندان دینی عصر مشروطه به‌ویژه میرزای نائینی، سنت و تجدد را فهمیدند؟ به باور او آنچه این کتاب را از انبوه پژوهش‌های موجود درباره‌ مشروطیت ایران متمایز می‌کند، انتخاب زاویه دید است. وی به‌جای آنکه مانند بسیاری از آثار پیشین بپرسد «اندیشه‌ سیاسی نائینی چیست؟» این پرسش را پیش می‌کشد که «نائینی چگونه به این اندیشه رسید؟» و با کدام سازوکار ذهنی، آن اندیشه شکل گرفت. این جابه‌جایی ظریف کل معماری کتاب را می‌سازد و آن را به اثری در باب نسبت میان روایت، تخیل اجتماعی با سیاست به طور اعم مبدل می‌کند. پژوهشگر این کار را با انتخاب اندیشه سیاسی مشروطیت‌خواهی در محدوده شریعت انجام می‌دهد.

🔸️نویسنده در پیش‌گفتار کتاب تصریح می‌کند که فهم پدیده‌های سیاسی و اجتماعی نخستین گام در شکل‌گیری هر اندیشه یا نظریه‌ سیاسی است. پیش از مواجهه‌ جوامع اسلامی با تجدد غربی، پرسش از هویت، ملت، وطن و شناخت تمدن نوین چندان مطرح نبود. این پرسش‌ها تنها پس از ورود تجدد به میان آمدند و همچنان دغدغه‌ای بنیادین برای جوامع مسلمان باقی مانده‌اند.

🔸️بر همین اساس مسئله‌ بنیادین پژوهش چنین صورت‌بندی شده است: «نخبگان فکری و به‌ویژه اندیشمندان سیاسی اهل دیانت، در آستانه‌ مشروطیت، سنت و تجدد را چگونه فهمیدند؟ چرا علمای دینی که از منابع، مبادی و حتی غایتی مشترک یعنی مفاهیم و قواعد شریعت بهره می‌بردند، به نتایج کاملاً متضاد رسیدند؟ عده‌ای مشروطیت را شرعاً مشروع دانستند و عده‌ای دیگر آن را مردود شمردند؟» پاسخ متعارف به این پرسش معمولاً به تفاوت در استدلال‌های فقهی یا مبانی کلامی ارجاع داده می‌شود. این در حالی است که نویسنده فرضیه‌ای متفاوتی پیش روی خواننده می‌گذارد: «پیش از هر استدلال عقلانی، حوزه‌ای پیشاعقلانی (حوزه‌ تصور و تخیل اجتماعی) وجود دارد که مسیر استدلال‌های منطقی-عقلانی را تعیین می‌کند. به‌عبارت دیگر این تفاوت در منطق فقهی نبود که مشروعه‌خواهان و مشروطه‌خواهان را از یکدیگر جدا می‌کرد، بلکه آن‌ها به دلیل روایت‌های متفاوتی که از وضعیت تاریخی خود برساخته بودند، به نتایج متضادی رسیدند.

ibna.ir/x6KgV

@ibna_official