⭕️🔲 از همت سواستفاده نکن!

🖋امیر ناظمی

سال‌هاست این گفته شهید همت مورد سواستفاده قرار می‌گیرد: «هر وقت در میدان جنگ جهت را گم کردی، نگاه کن به آتش دشمن. دشمن هر طرفی را زیر آتش گرفته است، همان طرف نیروهای خودی هستند»

این جمله همت درست‌ترین گزاره در «جنگ ایران-عراق» بوده است؛ اما چگونه در تعمیم آن در سایر حوزه‌ها سواستفاده می‌شود؟! این یادداشت درباره این ادعاست.

⭕️ویژگی‌های غیرقابل تعمیم
این گزاره مثل هر گزاره دیگری، قابل سواستفاده است؛ هر شرایطی که قابل تبدیل به یک جنگ دوطرفه نباشد؛ این گفته سریع می‌تواند مورد سواستفاده قرار گیرد؛ و حداقل در ۳ حالت این سوءاستفاده چشم‌گیر است:

1️⃣میدان روابط بین‌الملل یا عرصه اندیشه به دلایل مختلفی مشابه با جنگ نیست. در جنگ‌ها، بازی از نوع بازی مجموع صفر است؛ یعنی زنده ماندن دشمن، به معنای مرگ ماست؛ یا به عبارت دیگر ما برای بقا مجبوریم به حذف دشمن. پس هر منفعتی برای دشمن شما، به معنای شکست شماست.

اما شما در میدان روابط بین‌الملل به دنبال منافع ملی خود هستید.

فرض کنید آمریکا برای منافع خودش با کانادا وارد دعوای مرزی شود؛ آیا این حمله آمریکا نشان‌دهنده آن است که کانادایی‌ها نیروی خودی هستند؟! یا در اعتراض آمریکا به شهرک‌سازی اسراییلی‌ها!

2️⃣در جنگ ایران-عراق تنها ۲نیرو با همدیگر در حال جنگ بودند. حالا کافی است تصور کنید به جای ۲نیرو، ۵بازیگر مشغول جنگ باشند! حالا اگر یکی به دیگری حمله کند، آیا به معنای آن است که نیروی خودی است!

در تاریخ روابط جهانی بارها دو نیروی رقیب، برای شکست یک دشمن یا رقیب مشترک همراه شده‌اند؛ مثلا ممکن است ما با بسیاری (از جمله آمریکا) در خصوص حذف داعش هم‌نظر باشیم. در این مثال ممکن است ما با همه دشمنانمان برای حذف دشمنی که دارای اولویت بالاتری است همراه شویم. آیا در این موقعیت هم استفاده از جمله همت سوءاستفاده نیست؟

3️⃣اما در تفاوت دشمن با رقیب عنصر مهم‌تری نیز وجود دارد که آن قطعیت است! یعنی دشمن مشخص است و گزاره‌های اخلاقی من و او نیز تقریبا آشکار و دارای ثبات است.

در رقابت اندیشه‌ای، ما انسان‌ها و جوامع با چند دیدگاه رقیب برای حل یک مساله یا چالش روبه‌رو هستیم. چند دیدگاهی که هر یک می‌تواند درست باشد و هیچ کدام از ما نمی‌دانیم.

در برابر کرونا یا کاهش بیکاری یا توسعه رمزارز (مثل بیت‌کوین) چه باید کرد؟ نه ما می‌دانیم و نه رقیب ما؛ بلکه هر کدام از ما در حال آزمون شیوه خود هستیم و مرتب نیز بر اساس فهم‌مان، نظر خود را تغییر می‌دهیم.

یک روز آمریکا حامی (غیرآشکار) رمزارز بود و بر اساس همین سوءاستفاده از جمله همت، عده‌ای در ایران شده بودند مخالف رمزارز و حتی مدعی آنکه باید تلگرام قطع شود، چون رمزارز گرام برای دشمنی با ایران آمده است.

و همان‌ها روزی دیگر وقتی مخالفت آمریکا با رمزارزها (ممنوعیت عرضه لیبرا یا گرام) را دیدند؛ ساکت شدند!

آیا در این حالت نیز سوءاستفاده از جمله همت نشد؟ چرا پس از تغییر سیاست آمریکا دیگر به استناد همین جمله سیاست‌های ایران تغییر نکرد! قاعدتا باید ایران می‌شد میزبان گرام!

⭕️اثاث‌کشی مفاهیم
یادگیری یعنی تجربه در یک حوزه را بتوانیم در سایر حوزه‌ها به کار ببندیم. یادگیری‌های میان‌رشته‌ای نیز از همین نقطه آغاز می‌شود؛ یعنی جایی که ما تجربیات در یک حوزه را تلاش می‌کنیم تا در حوزه دیگر به کار ببندیم.

در «چرخه یادگیری»، سطح نخست یادگیری (چرخه اول) به یادگیری از تجربیات اشاره دارد؛ همان‌طور که شهید همت در جنگ به این یادگیری می‌رسد.

اما در سطح دوم یادگیری، ما به گسترش تجربیات یادگرفته‌شده به حوزه‌های دیگر می‌پردازیم. نهایتا در سطح سوم یادگیری، لازم است تا «یادبگیریم که چگونه یاد بگیریم»!

اما بزرگترین و تلخ‌ترین اشتباهات در حوزه‌های مختلف نیز از همین چرخه دوم یادگیری آمده است؛ جایی که یک تجربه در یک حوزه به حوزه‌ای کاملا نامرتبط گسترش داده می‌شود؛ یا به زبان دیگر از یک گزاره صحیح در یک حوزه به سوءاستفاده در حوزه‌ای دیگر پرداخته‌اند.

در دنیای فلسفه روزی اثبات‌گرایان تلاش داشتند تا مفاهیم و ابزارهای علوم تجربی را به علوم انسانی-اجتماعی و حتی دینی گسترش دهند؛ تجربه‌ای که به سرعت شکست خورد.

به زبان ساده: گزاره‌های درست در زمان و مکان خاص و حوزه خاص (بافت خاص) را نمی‌توان به زمان یا مکان یا خاص دیگری به سادگی انتقال داد!

⭕️تجزیه و تحلیل راهبردی
اتکا به گزاره‌های جنگی برای سیاست‌گذاری یا حوزه اندیشه و بین‌الملل بزرگترین خطای راهبردی سال‌های گذشته در کشور بوده است!

فرآیند جنگی‌سازی/امنیتی‌سازی شرایط از همین تعمیم‌های اشتباه آغاز می‌شود؛ و می‌تواند ما را در خطرناک‌ترین تصمیم‌های راهبردی بیاندازد.

به همت‌ها فکر کن وقتی به جمله‌های درست‌شان این چنین خیانت می‌شود؛ ابزاری برای زیر آتش گرفتن دیگران!

شبکه توسعه
@I_D_Network