ب)از ظاهر آیه استفاده می‏شود که این پیمان قبل از تکلیف است، تا انسان در ظرف تکلیف، به میثاق خود پایبند باشد و مرتکب خطا نشود.این نظریه را استاد جوادی آملی اختیار کرده‏اند. (7)
ج)موطن و زمان این پیمان هنگام شکوفائی و بلوغ عقل انسانی می‏باشد و این قول مشهور در میان عالمان است.
به هر حال این نظریه در میان محققان و علمای دینی طرفداران کثیری دارد که می‏توان از آن جمله به بیضاوی (8) ، زمخشری (9) ، شیخ طوسی (10) ، سید قطب، علامه شرف‏الدین عاملی (11) ، و میرداماد (12) اشاره کرد و از معاصرین می‏توان از ظاهر کلام استاد محمد تقی‏ جعفری (13) و مصباح یزدی (14) همین نظریه را استنباط نمود.
در میان قدما، امام رازی این نظریه را صاحبان اندیشه و ارباب عقول نسبت داده است.
این نظریه هر چند از اشکالات عقلی و متعدد نظریه اول مبرا و خالی می‏باشد و لکن مهمترین اشکال آن مخالف با ظاهر کلام الهی می‏باشد.زیرا آیه با کلمه «اذ»شروع شده است و ظاهر آن گزاره‏ای از زمان گذشته می‏باشد و همچنین ظاهر«اخذ ربک»و «اشهدهم»و«قال الست بربکم»و«قالوا بلی»این است که واقعا اخذ میثاق تحقق یافته است و ذریه بنی‏آدم بر آن گواهی داده‏اند، لذا این نظریه به لحاظ ظاهر حداقل با پنج فقره آیه شریفه، مخالفت دارد و همچنین با اکثر روایاتی که در کیفیت عالم ذر نقل شده‏اند، تعاند و تنافی پیدا می‏کند.
نظریه سوم
نظریه دیگری که تفصیل بین دو نظر قبلی است از آن شیخ مفیده (15) است.وی اصل عالم ذر را به صورت حقیقی و تکوینی پذیرفته و قائل بوده که ذراتی از صلب آدم خارج شده و خداوند این ذرات را به صورت انسان به حضرت آدم ارائه کرده است.اما اینکه خداوند متعال این انسانها را مورد خطاب قرار داده و آنها هم در جواب الست بربکم، بلی گفتند، شیخ مفید این خطابها به نحو حقیقی منکر شده و همه آنها را حمل بر تمثیل و مجاز کرده است.این نظریه شیخ مفید همانطور که اشاره شد تلفیقی از دو نظریه سابق است و اشکالات هر دو نظریه، به این نظریه وارد است، و نیازی به اعاده آن اشکالات، نیست.
نظریه چهارم
سید مرتضی (16) معروف به علم الهدی معتقد است که عالم ذر واقعا واقع شده است و لکن تمام ذریه آدم در آن عالم حاضر نشده‏اند، بلکه اختصاص به اولاد کفار دارد، زیرا آیه مبارکه هدف از اخذ میثاق را اتمام حجت در روز قیامت بر اولاد مشرکین دانسته است، تا آنان احتجاج نکنند که شرک ما معلول شرک پدرانمان بوده است.لیکن این تحلیل از آیه با حضور اولاد کفار متناسب است نه با حضور کلیه بنی‏آدم.
افزودن بر این از آیه شریفه بدست نمی‏آید که هدف نهایی و اصلی میثاق، اتمام حجت بر مشرکین و خلع سلاح آنان باشد، بلکه هدفی فراتر از آن را تعقیب می‏کند و این هدف فراتر، از جمله«شهدنا»معلوم و استنباط می‏شود.
توضیح اینکه خداوند با اخذ میثاق و فراهم آوردن زمینه اشهاد ذریه آدم، می‏خواهد آنان به درجه‏ای از کمال و معرفت ربوبی در مقام شهود و حضور نائل گردند و این انسان ملکوتی با هبوط در زمین به سیر تکاملی خود ادامه دهد و به مراتب مافوق تصور برسد و این در گروه معرفت حصولی و حضوری است و این هدف برای انسان مسیر نمی‏شود مگر با یک زمینه که آن مقام معرفت شهود قبل از این عالم مادی است و لذا باید جمیع انسانها در آن مرتبه حاضر شوند تا در این دنیا به مقام قرب الهی نائل گردند و این اختصاص به انسانهای مسلمان یا کافر ندارد.
اما مسأله اتمام حجت در قیامت که در کلام سید مرتضی به آن اشاره شده است، از فروع و توابع این غایت اصلی خداوند است و اتمام حجت حکمت است نه تحلیل و اگر بنابر فرض هم قبول کنیم که اتمام حجت، تحلیل است نه حکمت، باز مدعای سید مرتضی ثابت نمی‏شود، مگر اینکه انحصاری بودن علت نیز ثابت بشود؛در حالی که در ذیل آیه به علت دیگری نیز اشاره شده است و آن این است:«تا اینکه نگویید ما از این پیمان غافل بودیم.»
اشکال سومی که به این نظریه متوجه است، مخالفت آن با ظاهر قرآن و روایات می‏باشد، چرا که ظاهر آیه و روایات حضور تمام اولاد آدم در عالم ذر می‏باشد.
نظریه پنجم
گذشته از نظریات چهارگانه عده‏ای از فلاسفه و عرفا نظریه مستقلی را درباره عالم ذر ارائه داده‏اند که شناخت و رسیدن به عمق این نظریه نیازمند درک مسائل فلسفی می‏باشد و ما در اینجا توضیح مختصری در این باره بیان می‏کنیم.
در دیدگاه فلاسفه، جهان منحصر به این جهان مادی نیست، بلکه عوالم دیگری نیز وجود دارد، نظیر جهان مجردات محض که مورد اتفاق تمام فلاسفه، اعم از مشائی و اشراقی می‏باشد، عالم مثال یا ملکوت بنابر مذهب اشراقیین و عالم چهارمی که شیخ اشراق به آن قائل بوده و تعبیر به عالم نفس می‏کند.