✍️ بهرام روشن ضمیر

مهرگان دومین #جشن بزرگ، پس از #نوروز بوده است. #مهرگان را همچون #نوروز باید جشنواره‌ای چندین روزه نامید. این جشن در شانزدهمین روز از هفتمین ماه،سال طبق گاهشمار کهن ایران باستان( مزدیسنا ) یعنی سدو نودوششمین روز سال، برابر با
دهم مهرماه
در گاهشمار کنونی ایران، برگزار مي‌شد و 6 روز به درازا مي‌كشيد. نخستین روز جشن را «مهرگان همگان» و واپسین روز را «مهرگان ویژه» می‌نامیدند.

از دید طبیعی، مهرگان در پایان #فصل برداشت #کشاورزی جای دارد و کیست که نداند، شادترین هنگامۀ سال برای کشاورزان همین زمان است. نکتۀ دیگر قرار گرفتن مهرگان در زمان اعتدال #پاییزی است. جشن پاییزه همچون #نوروز به هنگام برابر شدن اندازه روز و شب است. در نیمکره شمالی و در سرزمین‌هایی چون ایران که نه به قطب نزدیک‌اند و نه به استوا، آغاز #بهار و آغاز #پاییز، هوا معتدل و دلنشین است.

اگرچه نوروزِ #هخامنشیان، نه آغاز پاییز، بلکه در آغاز بهار بوده و در#پارسه( تخت جمشید) برگزار می‌شده است؛ ولی این از اعتبار و ارزش و محبوبیت مهرگان نمی‌کاهد؛ چراکه از دریچه چشم یک کشاورز، اهمیت اعتدال پاییزی بیش از اعتدال بهاری است. شاید بتوان سال تحصیلی کنونی را نیز برگرفته از همین سال زراعی #کهن دانست.

اهمیت مهرگان برای هخامنشیان چنان بود که به روایت کِتسیاس، تنها در این روز #شاهنشاه اجازه داشت تا سر حد مستی بنوشد.

#دقیقی چنین می‌سُراید:

💕گاه آن آمد که باد مهرگان لشگر کشد

دست او پیراهن اشجار از سر بر کشد

چنانکه از گزارش #فردوسی در #شاهنامه و #اسدی_توسی در #گرشاسب‌_نامه بر می‌آید، زمان برگزاری جشن مهرگان در روزهای آغازین ماه #مهر بوده است.

💕فــریـدون فــرخ بـه گـرز نـبـرد

ز ضـحـاک تـازی بـرآورد گرد

نشست او به شاهی سر ماه مهر

چو در برج شاهین شد از خوشه مهر (گرشاسب‌نامه، اسدی توسی)

مهرگان افزون بر اینکه پایان فصل برداشت و زمان استراحت کشاورزان بود، زمانی برای سِتاندن خراج و مالیات حکومتی نیز بود. نه تنها پیش از اسلام، بلکه پس از آن، دولت‌های عرب و ترک و مغول با اینکه با فرهنگ بومی ایرانیان بیگانه بودند، دست‌کم به دلیل ستاندن خراج، مهرگان را به رسمیت می‌شناختند.

💕ملکا جشن مهرگان آمــــد

جشن شاهان و خسروان آمــد

تو جوانـمرد و دولت تو جـوان

مــی بر بخت تــو جـوان آمــد
(رودکی سمرقندی)

مهر یا #میترا در زبان‌های #باستانی هندوایرانی به معنای «فروغ، دوستی و همچنین پیوند» است. #ایزد میترا را در ایران، خدای عهد و پیمان دانسته‌اند. میترا دارندۀ دشت‌های فراخ یا چراگاه‌های گسترده بود و بزرگ‌ترین و محبوب‌ترین خدای آریاییان دامدار و کوچ‌گرد.
میترا، مهم‌ترین ایزد آریاییان بود که حتا پس از اصلاحات یکتاپرستانه #زرتشت، فراموش نشد و جایگاه خود را در کنار #اهورامزدا و آناهیتا به عنوان سه‌گانه مقدس تثبیت کرد. میترا و آناهیتا، یگانه خدایانی‌اند که شاهان هخامنشی در کتیبه‌های رسمی در کنار اهورامزدا به آنان اشاره کرده‌اند. مهر یا میترا، می‌تواند پیوندهای رازآمیزی با عرفان ایرانی و اسلامی داشته باشد. چه مفهوم مهر را عشق بگیریم و چه پیمان، دین، کیش یا آیین مهر که در ادبیات پارسی پس از اسلام بسیار پررنگ و درخشان‌اند، با ایزد میترا در ارتباط‌اند. در گاهشمار هخامنشی میترا، بَغ نامیده می‌شد و ماه هفتم سال را به یاد او «بگ‌یادی» می‌خواندند. واژه بغ را در نام‌هایی چون بغستان یا بیستون و همچنین بغداد نیز می‌توان یافت.

بنا بر سنگ‌نوشتۀ بیستون، #داریوش بزرگ در دهمین روز از ماه بگ‌یادی یا مهرماه بر گئومات مُغ پیروز شده ‌است. به گزارش #هرودوت، از آن سال، ایرانیان آن روز را به نام روز «مگوفونی» #جشن می‌گرفتند.

💕فریدون چو شد بر جهان کامکار

ندانست جز خویشتن شهریار

به رسم کیان تاج و تخت مهی

بیاراست با کاخ شاهنشهی

به روز خجسته ســر مهر ماه

به سر بر نهاد آن کیانی کلاه

زمانه بی‌اندوه گشـت از بدی

گرفتند هر کــس ره بـخردی

دل از داوری‌هـا بپرداخـتـنـد

به آیین، یکی، جشن نو ساختند

بـفـرمـود تا آتش افـروخـتـنـد

همه عنبر و زعفران سوختند

پـرسـتـیـدن مهرگان دیـن اوسـت

تن‌آسانی و خوردن آیین اوست

کنون یادگارست از و ماه مهر

بکوش و به رنج ایچ منمای چهر

(شاهنامه فردوسی)

بنا بر گزارش ابوریحان بیرونی در التفهیم: «اندرین روز، فریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، آنک معروف است به ضحاک و به کوه #دماوند بازداشت و روزها که سپس مهرگان است همه جشن‌اند بر کردار آنچه از پس نوروز بود ...»
آری #کاوه_آهنگر درفش کاویان برافراشت و قیامی مردمی بر ضد ضحاک ماردوش برپا کرد و فرمانروایی را به فریدون پیشدادی سپرد.