از چت جی پی تی سوال کردم آیا برای کتاب فوق نقدی هم نوشته شده است؟ پاسخ زیر را داد
بله. کتاب «محمد مورخان» (Le Mahomet des historiens) به سرپرستی محمدعلی امیرمعزی و جان تولان، از زمان انتشار در اکتبر ۲۰۲۵ تاکنون، موضوع چند نقد و بررسی قرار گرفته است.
نکته جالب این است که واکنش‌ها دو دسته‌اند: نقدهای دانشگاهی و تاریخ‌پژوهانه و نقدهایی که از موضع دفاع از سنت اسلامی نوشته شده‌اند. البته همه این نوشته‌ها نقد تفصیلی کتاب نیستند؛ بعضی معرفی و ارزیابی کلی‌اند و بعضی مستقیماً مبانی روش‌شناختی اثر را به چالش کشیده‌اند.
۱. نقدها و بررسی‌های منتشرشده
محمد عربی نصیری (Mohamed-Arbi Nsiri)
La Vie des idées — ۲۳ مارس ۲۰۲۶
مقاله‌ای با موضوع «محمد از منظر علوم تاریخی» که به بررسی رویکرد چندرشته‌ای کتاب، تنوع سنت‌های تاریخی و جایگاه نام و شخصیت محمد در بستر فرهنگی و زبانی می‌پردازد.
مشاهده معرفی نقد
Université Paris Nanterre, Histoire
رصدخانه ایمان و فرهنگ (Observatoire Foi et Culture)
۱ ژوئیه ۲۰۲۶
بررسی مفصل‌تری از ساختار و اهداف کتاب ارائه می‌کند. نویسنده بر غنای منابع و گستردگی اثر تأکید دارد و توضیح می‌دهد که هدف کتاب بازسازی یک زندگی‌نامه قطعی از پیامبر نیست، بلکه بررسی تصویرهای تاریخی متفاوت از اوست.
مطالعه بررسی به زبان فرانسوی
Église catholique en France
وب‌سایت Le Chiisme — تحلیل انتقادی کتاب
نقدی با رویکرد درون‌دینی که به‌ویژه مقدمه عمومی کتاب را بررسی کرده است. محورهای اصلی انتقاد عبارت‌اند از تردید گسترده در اعتبار منابع اسلامی، ترجیح منابع غیراسلامی و این ادعا که نمی‌توان با روش تاریخی، زندگی‌نامه‌ای قابل اعتماد از پیامبر نوشت.
مطالعه نقد و مشاهده تحلیل ویدئویی
Analyse critique - Le Chiisme
La Nation — «محمد به دو صفحه تقلیل یافته است؟»
۴ نوامبر ۲۰۲۵
نقدی صریح بر این سخن مشهور سرپرستان کتاب که اطلاعات تاریخی کاملاً قطعی درباره پیامبر بسیار محدود است. نویسنده به پیامدهای معرفت‌شناختی و دینی چنین رویکردی اعتراض می‌کند. این نوشته بیشتر نقد مواضع اعلام‌شده پروژه است تا ارزیابی جزءبه‌جزء مقالات کتاب.
مطالعه نقد
La Nation
۲. مهم‌ترین ایرادهایی که منتقدان مطرح کرده‌اند
از میان بررسی‌هایی که پیدا کردم، چند مسئله اهمیت بیشتری دارد:
اعتبار منابع اسلامی: آیا فاصله زمانی میان حیات پیامبر و تدوین کتاب‌های سیره، دلیل کافی برای تردید گسترده در اعتبار گزارش‌های آنهاست؟
اعتبار منابع غیراسلامی: آیا منابع سریانی، ارمنی و بیزانسی واقعاً از منابع اسلامی قابل اعتمادترند، یا آنها نیز متأثر از پیش‌فرض‌های مذهبی و سیاسی خود هستند؟
تمایز تاریخ و حافظه دینی: آیا می‌توان تصویر تاریخی پیامبر را از تصویر او در سنت‌های دینی جدا کرد، بدون آنکه بخش مهمی از شواهد تاریخی کنار گذاشته شود؟
جامعیت پژوهش: ونسان اوکانت (Vincent Aucante)، نویسنده بررسی منتشرشده در رصدخانه ایمان و فرهنگ، با وجود ارزیابی بسیار مثبت، به غیبت برخی سنت‌ها و پژوهشگران مهم، از جمله ایگناتس گلدتسیهر، اشاره کرده است.
Église catholique en France
۳. آیا نقد دانشگاهی جدی بر کتاب منتشر شده است؟
تا جایی که در این جست‌وجو توانستم احراز کنم، هنوز نقدهای تخصصیِ مفصل و متعددی که در مجلات داوری‌شده دانشگاهی منتشر شده باشند، شناسایی نکردم. البته نقد محمد عربی نصیری و بررسی ونسان اوکانت ارزش مطالعه دارند.
برای پژوهش در تاریخ‌نگاری پیامبر، به نظرم مهم‌ترین پرسش این است که کتاب تا چه اندازه میان «کمبود شواهد قطعی» و «بی‌اعتباری منابع سنتی» تمایز می‌گذارد. این دو گزاره یکسان نیستند و ارزیابی آنها مستلزم بررسی استدلال‌های مقالات کتاب است.
یک نکته دیگر نیز مهم است: این مجموعه ۴۵ مقاله از نویسندگان مختلف دارد و نباید مواضع همه آنها را یکسان فرض کرد. ممکن است نویسندگان درباره اعتبار سیره ابن‌اسحاق، منابع قرآنی، کتیبه‌ها و گزارش‌های غیراسلامی دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشند.
به‌ویژه برای مطالعه تاریخی سیره پیامبر، پیشنهاد می‌کنم نقدهای مربوط به مقاله هلا واردی درباره تناقضات سیره، مقاله ایلکا لیندستدت درباره صحیفه مدینه، و مقاله استیون شومیکر درباره محمد تاریخی را در اولویت قرار دهیم. این سه مقاله مستقیماً به مسائل بنیادین بازسازی زندگی تاریخی پیامبر مربوط‌اند.