در ارتباط با پست احداث ذوبآهن در ایران و نکاتی که گفتم، به این گزارش مفصل سفیر آمریکا در ایران — که در متن بهش اشاره کردم — توجه کنید. این گزارش برای سفارت خارجهٔ آمریکا ارسال شده، در تابستان ۱۳۴۴، همزمان با پیشرفت توسعه روابط اقتصادی با شوروی.
نکات مهمتر این گزارش رو صرفاً ذکر میکنم:
در ۳۱ اوت ۱۹۶۵، سفیر آمریکا در تهران گزارشی از گفتوگوی حدود دو ساعتونیمه خود با محمدرضاشاه ارسال کرد.
موضوع محوری سخنان شاه این بود که ایران باید از نظر نظامی و اقتصادی «روی پای خودش بایستد». او معتقد بود مداخله قدرتهای خارجی روشی رو به زوال است و در حفظ استقلال ایران در برابر شوروی، هیچکس ــ حتی آمریکاییها ــ نمیتواند بیش از خود ایرانیان نسبت به ایران میهندوست باشد.
شاه از سنتو ناراضی بود و آن را سازمانی «رو به مرگ» و نوعی «نمایش» میدانست که هر شش ماه جلسهای برگزار میکند، هرچند معتقد بود فعلاً شاید حفظ آن بهتر باشد. شوروی نیز به او پیشنهاد یک پیمان عدم تجاوز ۲۰۰ ساله داده بود. شاه هنوز تصمیم نگرفته بود، اما برخلاف پیشنهاد مشابه سال ۱۹۵۹ ــ که عمدتاً با توصیه آمریکا و بریتانیا رد کرده بود ــ این بار آن را بررسی میکرد.
سپس شاه مجموعهای از گلایههای خود از آمریکا را مطرح کرد. او گفت اگرچه عمیقاً قدردان کمکهای اقتصادی آمریکا است، تقریباً همه این کمکها پس از کشمکش و چانهزنی دشوار به دست آمدهاند. او مشخصاً گفت آمریکاییها دز پروژه ذوبآهن بریتانیایی–آلمانیِ ایران هفت سال قبل خرابکاری کردند و یادآوری کرد که آیزنهاور نیز با لحنی تحقیرآمیز درباره کشورهایی صحبت کرده بود که اصرار دارند «ذوبآهنهای لعنتی» (damn steel mills) داشته باشند.
شاه همچنین میپرسید چرا ایران، با وجود دوستی با آمریکا، برای دریافت کمک با چنین دشواریهایی روبهرو است، درحالیکه کشورهایی مانند مصرِ ناصر و هند که از آمریکا انتقاد میکنند، کمکهای سخاوتمندانهای دریافت میکنند.
در زمینه نظامی نیز شاه گفت از کمکهای آمریکا قدردان است، اما از تأخیرها و مقاومت مداوم آمریکا حتی در فروش تسلیحاتی که ایران حاضر است هزینه آن را بپردازد ناراضی است. او به ضعف پدافند هوایی ایران اشاره کرد و آن را با افغانستان مقایسه کرد که موشکهای زمینبههوا و میگ-۲۱ در اختیار داشت. همچنین از شرایط نامطلوب اعتبارات خرید تسلیحات و خودداری آمریکا از عضویت رسمی در سنتو گلایه کرد.
جمعبندی خود سفیر در پایان سند این بود که شاه ظاهراً در حال آمادهکردن زمینه برای «تغییر احتمالی در سیاست آینده خود» است و گفتوگوهایش در مسکو تأثیر قابلتوجهی بر او گذاشته است. سفیر امیدوار بود شاه بدون حرکت بیش از حد به سوی شوروی از این مرحله عبور کند و توصیه کرد آمریکا در این مدت با او رفتاری گرم و همکاریجویانه داشته باشد.
متن اصلی سند در مجموعه رسمی وزارت خارجه آمریکا (FRUS)
#شاهد_تاریخی
@Garajetadayoni | گاراژ