فراخبر | چرا نپال در پاییز زیر آب می‌رود و ایران در بهار؟

تصاویر طغیان دوباره رودخانه‌ها در شمال نپال و مناطق مرزی با چین در نیمه اول مهرماه، یک پرسش اقلیمی ساده اما بنیادین را پیش می‌کشد: چرا در رشته‌کوه هیمالیا فصل سیلاب‌ها اوایل پاییز است، اما در فلات ایران، تقویم طغیان رودخانه‌ها معمولاً روی فروردین و اردیبهشت تنظیم شده است؟

پاسخ این تفاوت به دو سامانه بارشی و رفتار کاملاً متضاد آب و خاک در این دو جغرافیا برمی‌گردد:

مونسون در برابر سامانه‌های مدیترانه‌ای:

نپال مستقیماً زیر نفوذ جریان عظیم مونسون اقیانوس هند قرار دارد. این سامانه از اوایل تابستان فعال است و در اواخر شهریور و اوایل مهر (اکتبر) به مرحله عقب‌نشینی می‌رسد. در مقابل، فلات ایران در کمربند سامانه‌های بارشی غربی و مدیترانه‌ای قرار دارد که اوج ناپایداری و بارندگی‌های رگباری آن در بهار رخ می‌دهد.

اشباع کامل خاک در برابر ذوب برف:

تفاوت اصلی در مکانیزم جاری‌شدن رواناب‌هاست. در نپال، زمین پس از سه تا چهار ماه باران مداوم مونسونی، در مهرماه به اشباع صددرصدی می‌رسد. خاک دیگر ذره‌ای ظرفیت نفوذ ندارد و هر بارش تازه، بلافاصله روی شیب‌های تند کوهستان سر می‌خورد و به طغیان و رانش تبدیل می‌شود. اما در زاگرس و البرز، سیلاب‌های بهاره معمولاً حاصل پدیده «باران روی برف» است؛ یعنی گرم‌شدن ناگهانی هوا در آغاز بهار، انباشت برف زمستان را به سرعت ذوب می‌کند و بارش‌های رگباری بهاری هم به آن اضافه می‌شود تا مسیل‌ها در چند ساعت سرریز کنند.

بحران دریاچه‌های یخچالی در هیمالیا:

عامل دیگری که در مرزهای شمالی نپال و تبت این زمان از سال را خطرناک می‌کند، طغیان دریاچه‌های یخچالی است. در طول تابستان، ذوب مداوم یخ‌ها، حجم عظیمی از آب را پشت سدهای سست طبیعی جمع می‌کند. در اواخر شهریور و اوایل مهر، با کوچک‌ترین بارندگی یا رانش، این سدها می‌شکنند و دیواره‌ای از آب و گل به سمت دره‌ها حرکت می‌کند؛ پدیده‌ای که در فلات ایران به‌دلیل کمبود حجم یخچال‌ها اصلاً وجود ندارد.

در واقع، سیل مهرماه در هیمالیا نقطه پایان یک فصل بارانی طولانی با خاکی کاملاً سرریز از آب است؛ در حالی که سیل فروردین در ایران، شلیک ناگهانی گرما و باران به ذخایر برفی یک زمستان خشک است.



آنچه خواندید خلاصه‌ای بود از تطبیق داده‌های هیدرولوژیک «مرکز بین‌المللی توسعه یکپارچه کوهستان» (ICIMOD) و کنسرسیوم جهانی اسناد هواشناسی (WWA) درباره رژیم بارشی مونسون و طغیان‌های مرزی نپال، با الگوهای اقلیمی فلات ایران برگرفته از پژوهش‌های سازمان هواشناسی کشور و کتاب اقلیم‌شناسی ایران (تألیف دکتر بهلول علیجانی) /فراز

@farazdaily