مدیریت پسماند و سوزاندن غیرمجاز

افزایش جمعیت، گسترش مصرف‌گرایی و تغییر الگوی بسته‌بندی، موجب رشد پیوسته حجم پسماند شهری، صنعتی و کشاورزی شده است. در بسیاری از کشورها، ضعف در جمع‌آوری، تفکیک و زیرساخت‌های بازیافت، منجر به بروز روش‌های غیررسمی و پرخطر دفع زباله شده است.
یکی از این روش‌ها، سوزاندن غیرمجاز پسماند در فضای باز است.
این روش در ظاهر کم‌هزینه و سریع است، اما از منظر علمی و بهداشتی، یکی از مخرب‌ترین شیوه‌های مدیریت پسماند محسوب می‌شود. پیامدهای آن شامل موارد زیر است:
انتشار ذرات معلق ریز (PM2.5 و PM10)
آزادسازی ترکیبات سمی مانند دیوکسین‌ها و فوران‌ها
افزایش ریسک بیماری‌های تنفسی و سرطان
آلودگی ثانویه خاک و منابع آب
ممنوعیت قانونی به‌تنهایی این پدیده را حذف نمی‌کند؛ زیرا ریشه آن معمولاً در ضعف زیرساخت، نبود نظام تفکیک، و ناکارآمدی اقتصادی چرخه بازیافت است.

مدل مدیریت پسماند در سوئد

سوئد یکی از کشورهایی است که توانسته دفن پسماند را به حداقل برساند و بخش عمده زباله را به چرخه بازیافت یا بازیابی انرژی وارد کند.
وضعیت کمی مدیریت پسماند در سوئد
کمتر از ۱ درصد پسماند خانگی به دفن نهایی می‌رود.
حدود ۴۰ درصد بازیافت مواد انجام می‌شود.
حدود ۵۸ تا ۵۹ درصد از طریق بازیابی انرژی به حرارت و برق تبدیل می‌شود.
نیروگاه‌های تبدیل پسماند به انرژی، بخشی از شبکه گرمایش شهری این کشور را تأمین می‌کنند و صدها هزار واحد مسکونی را پوشش می‌دهند.

چرا این مدل در سوئد کار می‌کند؟
موفقیت این مدل صرفاً ناشی از فناوری نیست. سه ستون اصلی دارد:

۱. مسئولیت تولیدکننده
تولیدکنندگان موظف‌اند هزینه جمع‌آوری و بازیافت بسته‌بندی محصولات خود را بپردازند. این سازوکار اقتصادی، حجم پسماند غیرقابل بازیافت را کاهش داده است.

۲. تفکیک اجباری از مبدأ
شهروندان ملزم به تفکیک دقیق پسماند هستند. بدون تفکیک، بازیافت با کیفیت بالا ممکن نیست.

۳. ممنوعیت دفن پسماند قابل اشتعال و آلی
دفن زباله‌های آلی و قابل احتراق عملاً ممنوع شده و به‌جای آن، بازیافت یا بازیابی انرژی انجام می‌شود.
نکته مهم این است که سوزاندن در این کشور، در نیروگاه‌های کنترل‌شده با فیلترهای پیشرفته و پایش مستمر آلاینده‌ها انجام می‌شود، نه در فضای باز.

مقایسه با وضعیت ایران
در ایران، سوزاندن غیرمجاز اغلب ناشی از:
ضعف در جمع‌آوری منظم
نبود زیرساخت تفکیک فراگیر
هزینه بالای دفن مهندسی‌شده
نبود نظام مؤثر مسئولیت تولیدکننده
انگیزه اقتصادی ضعیف برای بازیافت
بنابراین انتقال مستقیم مدل سوئد بدون توجه به این بسترها، امکان‌پذیر نیست.

۱. آنچه در سطح دانش قابل اتکا است:
بازیابی انرژی از پسماند در صورت وجود فناوری کنترل آلاینده
اثربخشی مسئولیت تولیدکننده در کاهش پسماند
نقش تفکیک از مبدأ در بهبود کیفیت بازیافت

۲. آنچه نیازمند حکمرانی و سرمایه‌گذاری است:
ایجاد نیروگاه‌های استاندارد تبدیل پسماند به انرژی
پایش مداوم آلاینده‌های هوا
اصلاح نظام اقتصادی مدیریت پسماند
اجرای واقعی قانون مسئولیت تولیدکننده

۳. آنچه در سطح شهروندی قابل انجام است
تفکیک حداقلی پسماند خشک و تر در صورت وجود سیستم جمع‌آوری
کاهش تولید زباله از طریق اصلاح الگوی مصرف
مطالبه‌گری برای جلوگیری از سوزاندن غیرمجاز در محله‌ها

جمع‌بندی
سوزاندن غیرمجاز پسماند یک مسئله صرفاً زیست‌محیطی نیست؛ نشانه‌ای از ضعف ساختاری در مدیریت شهری است. تجربه کشورهایی مانند سوئد نشان می‌دهد که کاهش دفن و حذف سوزاندن فضای باز، نتیجه هم‌زمان سیاست‌گذاری اقتصادی، مشارکت اجتماعی و زیرساخت فناورانه است.
بدون اصلاح ساختار حکمرانی پسماند، فناوری به‌تنهایی راه‌حل نخواهد بود.

منابع
OECD Environmental Performance Review: Sweden
Avfall Sverige – National Waste Statistics
Eurostat Waste Data
Sweden.se – Waste Management Overview

#پژوهش_محیطزیست_اصفهان
#تحلیل_تطبیقی
#مدیریت_پسماند
#آلودگی_هوا
#سوزاندن
کمیته پژوهش و فناوری | انجمن علمی محیط زیست دانشگاه اصفهان