دو گزینه دارید:
یا چند ده میلیارد تومان برای سیستم تصفیه و کنترل آلودگی هزینه کنید،
یا آلودگی را ادامه دهید و در بدترین حالت جریمهای بپردازید که کسری از آن هزینه است.
اگر معادله اینطور باشد، انتخاب «اخلاقی» دیگر تعیینکننده نیست؛ حسابداری تعیینکننده است.
در اقتصاد محیطزیست، به این وضعیت میگویند «شکست بازار». یعنی هزینه واقعی تخریب طبیعت در قیمت کالا دیده نمیشود. آلودگی به جامعه منتقل میشود؛ سود در ترازنامه شرکت میماند.
وقتی جریمه از فیلتر ارزانتر است
منطق «قانون و اقتصاد» ساده است:
بنگاه زمانی رفتار خود را اصلاح میکند که هزینه مورد انتظار جریمه از هزینه پیشگیری (نصب فیلتر یا تصفیهخانه) بیشتر باشد. اگر این نسبت برعکس باشد، ادامه آلودگی تصمیمی عقلانی است.
در سال ۱۴۰۲ نرخ جریمه پساب حدود ۷۴۰ تومان به ازای هر مترمکعب اعلام شد. برای یک صنعت بزرگ، این رقم بازدارنده جدی نیست.
در پرونده پتروشیمی بوعلیسینا در سال ۱۴۰۰، خسارت برآوردی حدود ۵۰۰ میلیارد تومان بود، اما جریمه نهایی ۹ میلیارد تومان تعیین شد. این شکاف فقط یک عدد نیست؛ پیام اقتصادی روشنی دارد: ریسک تخریب پایین است.
عددی که باید جدی گرفته شود
بر اساس گزارشی که به نقل از مرکز پژوهشهای مجلس منتشر شد، خسارت سالانه تخریب محیطزیست در ایران حدود ۸/۴ میلیارد دلار برآورد شده است. این یعنی هزینهای که بنگاه نمیپردازد، در نهایت از بودجه عمومی، سلامت مردم و منابع طبیعی کسر میشود.
به زبان ساده:
جامعه قبض آلودگی را پرداخت میکند.
در جاهای دیگر معادله فرق میکند
قانون جامع «مسئولیتپذیری، جبرانخسارت و پاسخگویی زیستمحیطی (CERCLA)» که توسط آژانس حفاظت از محیط زیست ایالات متحده اجرا میشود، اصل «مسئولیت مطلق» و «مسئولیت تضامنی» را اعمال میکند. یعنی شرکت بدون نیاز به اثبات قصد، مسئول پاکسازی است و دولت میتواند کل هزینه را از یک طرف مطالبه کند.
نتیجه این قاطعیت قانونی، جریمههای سنگینی نظیر جریمه ۲۴۱ میلیون دلاری شرکت Marathon Oil در سال ۲۰۲۳ است؛ رقمی که به تنهایی با کل بودجه سالانه سازمان حفاظت محیط زیست ایران برابری میکند.
مسئله اخلاق نیست، مسئله انگیزه است
تا وقتی جریمه کمتر از هزینه پیشگیری باشد، انتظار تغییر رفتار صنایع سادهانگاری است (جریمههای پویا).
تا وقتی بدهیهای زیستمحیطی در ترازنامهها دیده نشود، آلودگی یک هزینه واقعی محسوب نمیشود (نظام حسابرسی سبز).
تا وقتی خسارتها دقیق و شفاف محاسبه نشود، طبیعت در معادله سود و زیان غایب میماند (اجرای ماده 38 قانون برنامه ششم).
تخریب محیطزیست در ایران اغلب نتیجه بیاخلاقی فردی نیست؛ نتیجه یک معادله اقتصادی معیوب است.
اگر میخواهیم طبیعت حفظ شود، باید این معادله را اصلاح کنیم. نه با شعار، بلکه با تغییر ساختار هزینه و جریمه.
منابع
1) مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (گزارش برآورد خسارتهای محیطزیستی).
2) U.S. Environmental Protection Agency. Superfund (CERCLA) Overview and Enforcement.
3) The World Bank. The Cost of Environmental Degradation (2022).
کمیته پژوهش و فناوری | انجمن علمی محیط زیست دانشگاه اصفهان