آب؛ حق بقا یا کالای اقتصادی؟

آب در سطح بقا، حق است. این گزاره هم از نظر اخلاقی پذیرفته شده و هم در قطعنامه ۲۰۱۰ «مجمع عمومی سازمان ملل متحد» به رسمیت شناخته شده است. اما همان آب، وقتی از سطح نیاز پایه عبور می‌کند، به منبعی کمیاب با ارزش اقتصادی تبدیل می‌شود؛ اصلی که در بیانیه دوبلین ۱۹۹۲ بر آن تأکید شد.
مسئله واقعی، دوگانه‌سازی ساده «حق یا کالا» نیست. مسئله این است که وقتی آب تقریباً رایگان عرضه می‌شود، چه کسی بیشترین نفع را می‌برد؟ تجربه بسیاری از کشورها نشان داده که یارانه پنهان آب الزاماً به نفع فقرا نیست؛ مصرف بالاتر معمولاً در دهک‌های درآمدی بالاتر رخ می‌دهد. در چنین شرایطی، قیمت پایین به جای عدالت، به اتلاف منجر می‌شود.
در جهان امروز حدود ۲ میلیارد نفر هنوز به آب آشامیدنی ایمن دسترسی ندارند. در عین حال، نزدیک به ۷۰ درصد برداشت آب شیرین در کشاورزی مصرف می‌شود، اغلب با بازده پایین. اگر نسبت برداشت از منابع تجدیدپذیر از ۴۰ درصد عبور کند، تنش آبی شدید محسوب می‌شود؛ نشانه‌ای از فشار ناپایدار بر آبخوان‌ها.
برخی کشورها برای مدیریت این فشار، مالکیت منابع آب را کاملاً عمومی تعریف کرده‌اند؛ حتی مالک زمین نیز بدون مجوز حق برداشت ندارد. اما تجربه نشان می‌دهد که «عمومی بودن» به‌تنهایی کافی نیست. آنچه موفقیت را رقم می‌زند، ترکیب کنترل برداشت، قیمت‌گذاری تدریجی و بازچرخانی گسترده آب است. نمونه‌هایی وجود دارد که با بازیافت بیش از ۸۰ درصد فاضلاب شهری و اعمال تعرفه‌های پلکانی، هم امنیت آب را تقویت کرده‌اند و هم فشار بر منابع طبیعی را کاهش داده‌اند.
از منظر اقتصادی، اگر هزینه آب از ۳ تا ۵ درصد درآمد خانوار فراتر رود، فشار معیشتی ایجاد می‌شود. بنابراین سیاست عقلانی این است:
تضمین مصرف پایه، حدود ۵۰ تا ۱۰۰ لیتر در روز برای هر نفر، با تعرفه حمایتی؛ و قیمت‌گذاری واقعی برای مصرف مازاد.
در این چارچوب، آب در سطح بقا یک حق عمومی است؛ اما در سطح رفاه، باید تابع منطق اقتصادی باشد. حذف کامل قیمت‌گذاری، عدالت نمی‌آورد؛ سیگنال غلط می‌فرستد. و بحران آب دقیقاً از همین سیگنال‌های غلط تغذیه می‌کند.

منابع:

1. UNESCO. United Nations World Water Development Report 2024.
2. World Bank. Water Security and Poverty Reduction.
3. United Nations General Assembly (2010). Resolution on the Human Right to Water and Sanitation.

کمیته پژوهش و فناوری | انجمن علمی محیط‌ زیست دانشگاه اصفهان