موارد مهم: سطح هوشیاری، GCS، اندازه و واکنش مردمک‌ها، حرکت اندام‌ها، وجود ضعف یا فلج، قند خون در صورت اختلال هوشیاری

GCS شامل ارزیابی باز کردن چشم‌ها، پاسخ کلامی و پاسخ حرکتی است.

کاهش سطح هوشیاری در بیمار ترومایی می‌تواند ناشی از آسیب مغزی، هیپوکسی، شوک، خونریزی، مصرف مواد یا سایر علل باشد؛ بنابراین نباید صرفاً به آسیب مغزی نسبت داده شود.

در تروماهای شدید، ارزیابی عصبی باید به‌صورت سریالی تکرار و ثبت شود.

---

🔹 E – Exposure / معاینه کامل بدن

در مرحله E لباس‌های بیمار برای بررسی کامل بدن کنار زده می‌شود تا آسیب‌های پنهان شناسایی شوند.

باید موارد زیر بررسی شوند: زخم‌ها، خونریزی، کبودی، سوختگی، تغییر شکل اندام‌ها، آسیب پشت، پرینه، پوست سر، علائم شکستگی

در عین حال باید از هیپوترمی جلوگیری شود؛ زیرا کاهش دمای بدن می‌تواند وضعیت بیمار ترومایی را بدتر کند.

---

۴. ترومای شکم

آسیب شکمی ممکن است در اثر ترومای بلانت یا نافذ ایجاد شود.

اندام‌های شایع درگیر: کبد، طحال، کلیه، پانکراس، روده، معده، عروق بزرگ

علائم احتمالی: درد شکم، حساسیت، دفاع عضلانی، اتساع شکم، کبودی شکم، افت فشار خون، تاکی‌کاردی، علائم شوک

نکته مهم این است که معاینه طبیعی شکم، آسیب داخل شکمی را به‌طور کامل رد نمی‌کند؛ به‌خصوص در بیمارانی که کاهش سطح هوشیاری دارند یا آسیب‌های متعدد دارند.

تشخیص ترومای شکم:
FAST / eFAST: سونوگرافی سریع برای بررسی وجود مایع آزاد، به‌خصوص در بیمار ناپایدار
CT اسکن: در بیمار همودینامیکاً پایدار، CT با کنتراست روش بسیار مهمی برای بررسی آسیب‌های داخل شکمی است
لاواژ صفاقی تشخیصی: امروزه کاربرد آن نسبت به گذشته کمتر شده و در شرایط خاص استفاده می‌شود

---

۵. ترومای لگن

شکستگی لگن می‌تواند با خونریزی شدید و تهدیدکننده حیات همراه باشد.

علل شایع: تصادفات با انرژی بالا، برخورد عابر با خودرو، سقوط از ارتفاع، له‌شدگی

علائم احتمالی: درد لگن، ناتوانی در ایستادن یا راه رفتن، تغییر شکل، ناپایداری همودینامیک، خونریزی از مجرای ادرار یا پرینه، کبودی پرینه

در صورت شک به شکستگی ناپایدار لگن، باید از دستکاری و تکرار معاینه مکانیکی لگن پرهیز کرد و طبق پروتکل مرکز، تثبیت مکانیکی سریع انجام شود.

در بیمار مبتلا به آسیب لگنی همراه با ناپایداری همودینامیک، تثبیت مکانیکی لگن یک اقدام مهم و اورژانسی است.

---

۶. تروماهای مغزی

آسیب مغزی تروماتیک یا TBI ممکن است از ضربه مستقیم یا شتاب و کاهش سرعت ناگهانی ایجاد شود.

انواع مهم:
آسیب اولیه: کانکاشن، کوفتگی مغزی، هماتوم اپیدورال، هماتوم ساب‌دورال، خونریزی ساب‌آراکنوئید، آسیب منتشر آکسونی
آسیب ثانویه: هیپوکسی، افت فشار خون، افزایش فشار داخل جمجمه، ادم مغزی، اختلال تهویه، تشنج

هدف اصلی درمان، علاوه بر کنترل آسیب اولیه، جلوگیری از آسیب ثانویه است.

در بیماران دچار TBI شدید، حفظ اکسیژناسیون و فشار خون مناسب اهمیت زیادی دارد.

---

۷. علائم هشداردهنده آسیب مغزی

علائمی که باید جدی گرفته شوند:
کاهش سطح هوشیاری، استفراغ مکرر، تشنج، سردرد شدید یا رو به افزایش، اختلال مردمک‌ها، ضعف یک‌طرفه، خروج مایع یا خون از بینی یا گوش، تغییر رفتار یا گیجی، بیهوشی پس از ضربه

در بیمار ترومایی با اختلال هوشیاری، باید هم‌زمان آسیب سر و ستون فقرات را در نظر گرفت.

---

۸. تروما و آسیب ستون فقرات

آسیب ستون فقرات ممکن است باعث آسیب نخاعی و در نتیجه: ضعف، فلج، اختلال حسی، اختلال کنترل ادرار و مدفوع، مشکلات تنفسی شود.

مکانیسم‌های پرخطر: تصادف با سرعت بالا، سقوط از ارتفاع، شیرجه در آب کم‌عمق، ضربه مستقیم شدید، آسیب سر و گردن، شکستگی‌های شدید

در بیمار پرخطر، ستون فقرات باید تا زمانی که آسیب قابل توجه رد نشده است، با روش مناسب محافظت شود.

---

۹. بررسی ثانویه (Secondary Survey)

پس از کنترل مشکلات تهدیدکننده حیات، معاینه ثانویه انجام می‌شود.

این بررسی شامل شرح حال SAMPLE است:
S – Signs/Symptoms: علائم و نشانه‌ها
A – Allergies: حساسیت‌ها
M – Medications: داروهای مصرفی
P – Past medical history: سابقه پزشکی
L – Last meal: آخرین وعده غذایی
E – Events: وقایع و مکانیسم حادثه

سپس معاینه کامل از سر تا پا انجام می‌شود.

---

۱۰. نکات مهم در مدیریت ترومای شدید

اصل اساسی این است: ابتدا مشکلاتی را درمان کنید که بیمار را می‌کشند، سپس به آسیب‌های کم‌خطرتر بپردازید.

برای مثال، در بیمار مبتلا به شکستگی دست و انسداد راه هوایی، ابتدا راه هوایی اهمیت دارد.

الگوریتم کلی:
مکانیزم آسیب → ارزیابی اولیه → ABCDE → احیای هم‌زمان → شناسایی آسیب‌های تهدیدکننده حیات → ارزیابی ثانویه → تصویربرداری و آزمایش‌ها → درمان قطعی/جراحی/انتقال

WHO نیز استفاده از چک‌لیست تروما را برای کاهش احتمال از دست رفتن شرایط تهدیدکننده حیات توصیه کرده است.

---