تروما یکی از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر و ناتوانی، به‌خصوص در سنین جوانی و فعال جامعه است. تصادفات وسایل نقلیه، سقوط از ارتفاع، آسیب‌های نافذ، له‌شدگی و انفجار از مهم‌ترین مکانیسم‌های ایجاد تروما هستند.

در بیمار دچار ترومای شدید، اولویت اصلی شناسایی و درمان سریع آسیب‌های تهدیدکننده حیات است. به همین دلیل ارزیابی بیمار باید به‌صورت منظم و مرحله‌ای انجام شود. رویکرد استاندارد ABCDE امکان شناسایی سریع مشکلات راه هوایی، تنفس، گردش خون، وضعیت عصبی و آسیب‌های پنهان را فراهم می‌کند.

---

۱. مکانیسم‌های آسیب در تروما

شناخت مکانیسم آسیب به پزشک و تیم درمان کمک می‌کند تا قبل از آشکار شدن علائم، آسیب‌های احتمالی را پیش‌بینی کنند.

🔸 ترومای بلانت (Blunt trauma)
در اثر برخورد جسم با بدن بدون ورود جسم به داخل بدن ایجاد می‌شود. نمونه‌ها: تصادف خودرو، برخورد موتورسیکلت، سقوط از ارتفاع، برخورد عابر با خودرو، ضربه مستقیم به شکم یا قفسه سینه. در ترومای بلانت ممکن است آسیب داخلی شدید وجود داشته باشد، در حالی که علائم ظاهری بیمار محدود باشد.

🔸 ترومای نافذ (Penetrating trauma)
در این نوع آسیب، جسم وارد بدن می‌شود. مثال: چاقو، گلوله، اجسام تیز. آسیب می‌تواند عروق، احشاء شکمی، ریه، قلب یا سیستم عصبی را درگیر کند.

🔸 آسیب ناشی از انفجار (Blast injury)
انفجار می‌تواند به‌صورت هم‌زمان باعث آسیب اولیه ناشی از موج انفجار، آسیب ناشی از پرتاب اجسام، سوختگی و آسیب‌های ثانویه شود.

🔸 آسیب له‌شدگی (Crush injury)
در اثر فشار طولانی‌مدت یا شدید روی بافت‌ها ایجاد می‌شود و می‌تواند با آسیب عضلانی، خونریزی، اختلال کلیوی و سندرم کمپارتمان همراه باشد.

WHO مکانیسم‌هایی مانند برخورد عابر با خودرو، تصادف موتورسیکلت، تصادف با سرنشین بدون کمربند، سقوط از ارتفاع، آسیب نافذ، انفجار و له‌شدگی را از مکانیسم‌های پرخطر تروما می‌داند.

---

۲. انرژی و مکانیسم آسیب

شدت آسیب تنها به محل برخورد بستگی ندارد؛ انرژی منتقل‌شده به بدن نیز اهمیت زیادی دارد.

در تصادف، سه مرحله مهم وجود دارد:
۱. برخورد وسیله نقلیه با فرد یا مانع
۲. برخورد بدن فرد با قسمت‌های داخلی وسیله نقلیه
۳. حرکت اندام‌ها و اعضای داخلی نسبت به بدن و اسکلت

برای مثال، در تصادف شدید خودرو ممکن است سر به شیشه یا داشبورد برخورد کند و هم‌زمان مغز در داخل جمجمه حرکت کند. بنابراین حتی بدون وجود زخم خارجی قابل توجه، آسیب مغزی ممکن است وجود داشته باشد.

---

۳. ارزیابی اولیه بیمار ترومایی؛ الگوریتم ABCDE

ABCDE ستون اصلی ارزیابی اولیه بیمار دچار تروماست و باید سریع انجام شود و در صورت تغییر وضعیت بیمار دوباره تکرار شود.

---

🔹 A – راه هوایی و حفاظت از ستون فقرات گردنی (Airway + Cervical spine)

در مرحله A بررسی می‌شود که آیا راه هوایی بیمار باز است یا خیر.

مواردی که باید بررسی شوند:
وجود خون در دهان، استفراغ، جسم خارجی، تورم صورت و گردن، آسیب فک و صورت، صدای خرخر، استریدور، کاهش سطح هوشیاری، آسیب مستقیم گردن

در بیمار ترومایی با کاهش سطح هوشیاری باید احتمال آسیب ستون فقرات گردنی را نیز در نظر گرفت. در صورت احتمال آسیب گردنی، هنگام باز کردن راه هوایی باید از حرکات غیرضروری گردن اجتناب کرد و حفاظت مناسب از ستون فقرات انجام شود.

---

🔹 B – تنفس (Breathing)

پس از اطمینان از راه هوایی، تنفس بررسی می‌شود.

موارد مهم: تعداد تنفس، عمق تنفس، اشباع اکسیژن، حرکات قفسه سینه، صداهای تنفسی، وجود زخم باز قفسه سینه، سیانوز، انحراف تراشه، علائم پنوموتوراکس یا هموتوراکس

آسیب‌های تهدیدکننده حیات قفسه سینه:
پنوموتوراکس تحت فشار، هموتوراکس شدید، پنوموتوراکس باز، فلِیل چست، تامپوناد قلبی

در پنوموتوراکس تحت فشار، فشار داخل قفسه سینه افزایش یافته و می‌تواند باعث اختلال شدید تنفسی و گردش خون شود؛ بنابراین در بیمار ناپایدار، درمان یک وضعیت تهدیدکننده حیات نباید صرفاً به انتظار تصویربرداری موکول شود.

---

🔹 C – گردش خون و کنترل خونریزی (Circulation)

خونریزی یکی از مهم‌ترین علل قابل پیشگیری مرگ در تروماست.

در مرحله C باید بررسی شود: نبض، فشار خون، وضعیت پوست، زمان پرشدن مویرگی، سطح هوشیاری، خونریزی خارجی، احتمال خونریزی داخلی

محل‌های مهم خونریزی داخلی:
خون می‌تواند در قفسه سینه، شکم، لگن، فضای خلف صفاق، بافت نرم اطراف شکستگی‌های بزرگ جمع شود.

کنترل خونریزی خارجی با فشار مستقیم، پانسمان/پک کردن زخم در موارد مناسب و تورنیکه در اندیکاسیون‌های لازم انجام می‌شود.

در بیمار مبتلا به شوک خونریزی‌دهنده، احیای همودینامیک باید هم‌زمان با کنترل منبع خونریزی انجام شود.

---

🔹 D – ناتوانی عصبی (Disability)

در این مرحله وضعیت عصبی بیمار ارزیابی می‌شود.