🌕ایرانی‌ها در نوبل
@ehsanname
احسان رضایی: امروز قرار است برندۀ نوبل ادبیات ۲۰۲۱ اعلام شود. می‌دانیم که بین ۱۱۷ برندۀ این جایزه معروف هیچ ادیب ایرانی نبوده، اما نامزد جایزه چرا. بگذارید کمی دربارۀ مفهوم نامزدی نوبل توضیح دهیم. اگر شما بخواهید برندۀ نوبل ادبی شوید، اول باید یک نفر اسمتان را به فرهنگستان (آکادمی) سوئد پیشنهاد دهد. البته هر کسی هم نمی‌تواند این کار را کند، بلکه فقط اعضای آکادمی سوئد، استاد تمام (پروفسور)های ادبیات، برندگان قبلی نوبل و انجمن قلم هر کشور می‌توانند فرم‌های مربوط را ارسال کنند. بنابراین هر سال یک فهرست ۶۰-۷۰نفره از نامزدها به فرهنگستان سوئد می‌رسد که آنها از بینش، برنده را انتخاب می‌کنند. بنیاد نوبل هر سال اسناد ۵۰سال قبل را آزاد می‌کند و فعلاً اطلاعات تا ۱۹۷۰ را داریم (+ و +) که بین‌شان نامزدهای ایرانی نوبل ادبیات هم هست:

🔸اولین پیشنهاد ایرانی برای نوبل ادبیات، ابوالقاسم اعتصام‌زاده است. این اعتصام‌زاده دو دوره نماینده مجلس بود و به خاطر ترجمۀ رباعیات خیام به فرانسوی برندۀ جایزه فرهنگستان فرانسه شد. آثار فارسی‌اش اما این‌قدر پروپیمان نیست: «هزار مسئله حساب و هندسه و جبر و مقابله»، «هزار و یک خنده» و ترجمۀ «نامه‌های ایرانی» منتسکیو. او را عیسی سپهبدی، استاد زبان فرانسه دانشگاه تهران برای نامزدی نوبل ادبی ۱۹٤٤ معرفی کرد.

🔹۲٠سال بعد احمد متین‌دفتری، استاد حقوق دانشگاه تهران و سیاستمدار، حسین قدس‌نخعی را نامزد نوبل ادبی ۱۹۶٤ کرد. در ۱۹۶۶ هم آرتور جان آربری، استاد کمبریج و مترجم معروف قرآن به انگلیسی او را نامزد کرد. این قدس‌نخعی هم سیاستمدار بود، سفیر بود، وزیر خارجه شد، بخش از هزینۀ «تاریخ ایران کمبریج» را تأمین کرد، ... رباعی هم می‌گفت. از رباعیاتش: «آنان که خردمندتر از ما بودند/ رفتند و غنودند در این خاکِ نژند/ ای دوست! در این جهان پرمحنت و غم/ این بیم و امید زندگی، تا کی و چند؟»

🔸زین‌العابدین رهنما هم دوبار کاندیدای نوبل ادبی شده. علی‌اصغر حکمت که رییس انجمن قلم بود، زین‌العابدین رهنما را در ۱۹۶۵ و ۱۹۶۷ معرفی کرد. رهنما روزنامه‌نگار معروفی بود که نمایندۀ مجلس هم شد. او زمان رضاشاه به لبنان تبعید شد و آنجا، رمان تاریخی «پیامبر» (دربارۀ رسول اسلام) را نوشت.

🔹بین کاندیداهای نوبل ۱۹۶۷ اسم بسیج خلخالی هم هست که از طرف صادق رضازاده شفق، استاد ادبیات و سیاستمدار معروف نامزد شده. بسیج خلخالی که ترانۀ معروفِ «نامه‌رسان نامۀ من دیر شد» از اوست، منظومه‌ای دارد با نام «حماسۀ هیزم‌شکن» که دربارۀ آبراهام لینکلن است (با این شروع: صبح شد هیزم‌شکن، هیزم‌شکن بیدار شو/ بردگان چشم انتظارستند، گرم کار شو...) جمالزاده می‌گوید برای این کارش به نوبل پیشنهاد شد.

🔸اما جدی‌ترین کاندیدای ایرانی نوبل ادبیات، محمدعلی جمالزاده داستان‌نویس است که حداقل ۳بار نامزد نوبل بوده. اول در ۱۹۶۵ ریچارد نلسون فرای، ایرانشناس معروف (همان که عید۹۳ درگذشت و وصیت دفنش کنار زاینده‌رود داستان شد) از هاروارد، جمالزاده را پیشنهاد داد. آن سال شولوخف برندۀ نوبل شد. دو سال بعد، احسان یارشاطر از دانشگاه تهران جمالزاده را نامزد نوبل ۱۹۶۷ کرد که میگل آنخل آستوریاس برنده شد. در ۱۹۶۹ هم ایرانشناس دانمارکی، یِس پیتر آسموسن (مصحح مثنوی «جمشید و خورشید» سلمان ساوجی) جمالزاده را کاندید کرد و ساموئل بکت نوبل گرفت. جمالزاده مدعی است در ۱۹۶۷ بخت بالایی برای نوبل داشته. اسامی کاندیداهای آن سال (بکت، بورخس، تالکین، گراهام گرین، اوژن یونسکو، پابلو نرودا، ژرژ سیمنون، ...) نشان می‌دهد جمالزاده چه کار سختی داشته، ولی خود جمالزاده معتقد است رقابت را نه به این اسامی، که به دلیل دیگری واگذار کرده: حمایت دربار پهلوی از بسیج خلخالی. («اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران» جلد ۴، صفحات ۴۲۵ تا ۴۲۸ +)

🔹بین ادبای ایرانی دو کاندید دیگر هم داریم، ولی برای نوبل صلح. محمد حجازی رمان‌نویس، از طرف وزیر خارجۀ وقت نامزد نوبل صلح ۱۹۶۵ شد و حسین کاظم‌زاده ایرانشهر توسط حسن تقی‌زاده، سیاستمدار معروف نامزد نوبل صلح ۱۹۵۵. جلوی اسم ایرانشهر نوشته «او از ۱۹٠٤ عمرش را برای پیوند زدن بین شرق و غرب صرف کرده» (ایرانشهر ساکن سوئیس بود و آنجا نشریه و کتاب چاپ می‌کرد) ولی محمد حجازی معلوم نیست که چرا؟

🔸بجز این نامزدها، آن طرف قضیه هم اسم ایرانی هست: خانم ژیلا مساعد، شاعر معاصر. مساعد در ایران یک کتاب با نام «غ‍زالان‌ چ‍الاک‌ خ‍اطره‌» (۱۳۶۵) منتشر کرده که دفتری از اشعار سپید است. (نمونه: من ماه سرد را/ از ورای آرامش بخار کتری می‌دیدم/ که با رگهای سرمه‌ای‌رنگ/ آسمانی بی‌اوهام/ می‌آفریند.) او در ۱۹۸۶ به سوئد مهاجرت کرد و ۱۰ سال بعد اولین کتاب شعرش به زبان سوئدی را منتشر کرد. حالا هم با ۷ دفتر شعر سوئدی، عضو فرهنگستان سوئد است و از کسانی که در انتخاب برندۀ نوبل ادبیات نقش دارد.
@ehsanname