🔹ریشه‌های تغییر سیاست و توجیهات طالبان

بررسی‌ها نشان می‌دهد که ممنوعیت واکسیناسیون خانه به خانه ریشه در دو نگرانی عمده طالبان دارد: نخست نگرانی‌های امنیتی؛ به‌ویژه در ولایات جنوبی مانند قندهار که محل استقرار رهبران ارشد طالبان است. آن‌ها بیم دارند که عوامل بهداشت به‌عنوان نیروی نفوذی عمل کرده و موقعیت مکانی رهبران را برای حملات احتمالی افشا کنند. دوم دغدغه‌های مذهبی و اخلاقی؛ به گفته مقامات بهداشتی این تصمیم با درخواست شورای علمای قندهار و دستور مستقیم رهبر طالبان اتخاذشده است. استدلال آن‌ها این است که در طول روز مردان در خانه نیستند و مراجعه واکسیناتورها به در منازل و مواجهه آن‌ها با زنان، با اصول شرعی و سنتی مغایرت دارد.

🔹بن‌بست فرهنگی و محرومیت کودکان

اما این تصمیم در عمل خانواده‌ها را در یک بن‌بست جدی قرار داده است. مصاحبه‌های میدانی با والدین در ولایاتی چون هلمند، قندهار، زابل و قندوز واقعیت تلخی را روشن می‌کند. در افغانستان، مساجد محیط‌هایی کاملاً مردانه محسوب می‌شوند و بر اساس عرف و سنت زنان اجازه ندارند بدون حضور یک مَحرَم، کودکان خود را به این مراکز ببرند. از سوی دیگر، بیشتر پدران در طول روز مشغول کار در مزارع یا سایر مشاغل هستند و نمی‌توانند برای بردن فرزندانشان به مسجد مرخصی بگیرند. درنتیجه بسیاری از مادران باوجود تمایل به واکسینه کردن کودکانشان، به دلیل نبود همسر یا برادر در خانه و شرم از حضور در تجمع مردانه مساجد، از این کار بازمی‌مانند.

🔹ضعف در اطلاع‌رسانی و سردرگمی خانواده‌ها

یکی دیگر از تبعات حذف روش خانه به خانه، فروپاشی سیستم اطلاع‌رسانی است. در گذشته حضور واکسیناتورها درِ خانه‌ها، خودبه‌خود تضمین‌کننده انجام واکسیناسیون بود و خانواده‌ها نیازی به پیگیری نداشتند. اما اکنون اطلاع‌رسانی به بلندگوهای مساجد محدودشده است که بسیار نامنظم و ناکارآمد عمل می‌کند. بسیاری از والدینی که موفق به واکسینه کردن کودکان خود شده‌اند، اذعان کرده‌اند که صرفاً به‌صورت کاملاً تصادفی یا از طریق تماس یک آشنا متوجه زمان اجرای طرح‌شده‌اند. این خلأ اطلاعاتی باعث شده تا حتی خانواده‌هایی که مشکلی با مراجعه به مسجد ندارند نیز زمان واکسیناسیون را از دست بدهند.

🔹سقوط چشمگیر آمار ایمن‌سازی

ازنظر تاریخی، افغانستان از سال ۱۹۷۸ روند واکسیناسیون را آغاز کرد و آمار مبتلایان را از هزاران نفر در دهه ۸۰ میلادی به چند ده نفر در سال‌های اخیر رساند. اما تغییرات جدید این روند را معکوس کرده است. کارشناسان بهداشت محلی هشدار می‌دهند که برای موفقیت یک کمپین فلج اطفال، باید حداقل ۹۵ درصد کودکان هدف واکسینه شوند. در روش خانه به خانه این پوشش تقریباً ۱۰۰ درصدی بود، اما اکنون با روش «مسجد به مسجد» این رقم به‌سختی به ۶۰ درصد می‌رسد. یکی از واکسیناتورها در ولایت هلمند تائید کرده است که از سهمیه ۱۲۰۰ کودک منطقه خود، تنها موفق به واکسینه کردن حدود ۷۰۰ کودک شده است.

🔹انکار سیاسی آمارها و تهدید منطقه‌ای

در کنار این چالش‌های اجرایی، رویکرد سیاسی وزارت بهداشت طالبان نیز بر وخامت اوضاع افزوده است. باوجوداینکه سازمان جهانی بهداشت از ثبت ۲۵ مورد مثبت فلج اطفال در افغانستان در سال ۲۰۲۴ خبر داده است (بالاترین آمار در چهار سال اخیر)، وزارت بهداشت طالبان این موضوع را کاملاً تکذیب می‌کند. منابع آگاه معتقدند این تکذیب، راهبردی سیاسی برای بی‌اعتبار کردن آزمایشگاه‌های پاکستان (که فعلاً نمونه‌های افغانستان در آنجا بررسی می‌شود) و تحت‌فشار قرار دادن نهادهای بین‌المللی برای تأمین بودجه ساخت یک آزمایشگاه مستقل در داخل افغانستان است.
درنهایت واقعیت این است که افغانستان و پاکستان آخرین پایگاه‌های فلج اطفال در جهان هستند. با توجه به جهش شدید آمار ابتلا در پاکستان (از ۶ مورد در سال گذشته به ۷۲ مورد در سال ۲۰۲۴) و تردد گسترده و روزمره در مرزهای دو کشور، پافشاری طالبان بر لغو واکسیناسیون خانه به خانه صرفاً یک تصمیم داخلی اشتباه نیست؛ بلکه می‌تواند به یک بحران مهارنشدنی منطقه‌ای منجر شود که در آن، سلامت نسل آینده افغانستان قربانی محدودیت‌های ایدئولوژیک و بازی‌های سیاسی خواهد شد.
#افغانستان
@east_studies