#خیام (قسمت دوم)



با استناد به نسخ معتبر میتوان گفت که اندیشهٔ خیام - برخلاف آنچه مشهور است و در بادی امر بنظر میآید - متکی بر دو اصل است : بزرگی خالق و ناچیزی مخلوق - توجه به عیش،اغتنام فرصت، گرویدن بمستی و بیخودی،بی اعتنائی به "تفویض"،اعتقاد به "جبر"،تحیر و سرگردانی و نگرانی دردناک از فنای صرف که موضوع غالب رباعیهای او هستند همه فروع آن دو اصل بنظر میآیند.بعبارت دیگر از اصول مذهب جز به "توحيد" و آنهم بنحو و تعبیری خاص معتقد نیست.به "نبوت" و "معاد" مطلقاً ایمانی ندارد.هیچکس را رسول واقعی از اسرار جهان و مقاصد خداوند نمیداند و هر گفتگوئی را در این مقوله عبث و افسانه میپندارد و بحقیقت بشر را بسیار حقیرتر از آن میبیند که بار دیگر در پیشگاه گرداننده این عالم عظيم لیاقت و توفیق درنگ يابد.اگرچه این درنگ برای رسیدگی به نیک و بد اعمال وی باشد؛پس از "امید رحم" و "بیم عذاب" با کمال نگرانی "فارغ" است.و "فارغ بودن از کفر و دین دین اوست"، "دوزخ را شرری از رنج بیهوده و فردوس را دمی از وقت آسوده میشمارد" و هزار بار میگوید که "لاله ای که پژمرد نخواهد.شکفت" و "بازآمدی در کار نیست،همینکه رفتی رفته ای" و "این نقد را به امید آن نسیه از دست مده که آواز دهل از دور شنیدنی است" و "مردم واقف از اسرار خداوند را از عمل کشتن چنین تخمی در اندرون خود" مبرا میداند،و همچنانکه ما فی المثل برای کیفر و پاداش اعمال حشرات روز محاکمه ای را منتظر نیستیم برای نوع بشر که در برابر عظمت آن نیروی خلاق چیزی بالاتر از حشره ای ضعیف نیست انتظار روز محاکمه ای را ندارد و از اینجهت،بگفتهٔ کسانی که خود را واقف اسرار الهی مینمایند با دیدهٔ استهزاء مینگرد واز سر وجود خویش سر در نمیآورد.
دیروز و فردا برای او تاریک است و حاصل حیات خود را همان دقیقهٔ موجود میداند و برای رهائی از رنج تحیر میخواهد که این دقیقه را با بیخودی و غفلت با خوشی و مستی بگذراند،پس تمایل او به عیش نه از باب درک لذت و مسرت بلکه از جهت گریز از حیرت و دهشت است و رغبت بشیرین کامی او بر اثر تلخ کامی محض است.

مضامین اشعار خیام نه تنها مضامین بیرون از حیطهٔ تصور و تخیل آدمی نیست بلکه ملایم ترین اندیشه هائی است که با وجود بشر بوجود آمده و با بقای او هم باقی خواهد بود.
بیان خیام بیان اسرار و معانی ناگفته و بر زبان نیامدهٔ بنی آدم است و بزرگی و عظمت خیام در این است که اولین کسی است که دلپسندترین راه تعبیر این اسرار و معانی را کشف کرده است و به همین دلیل است که هر خواننده ای آنچه را که در وجود خود گم کرده در گفته های خیام پیدا میکند و آنچه را که از زبان او می شنود معانی گم شده در ضمیر خود میداند و مؤثرترین موجب محبوبیت بین المللی و شهرت جهانی خیام همین نکته است.البته کوتاهی کالبد سخن، سادگی و روانی کلام و خالی بودن شعر از هرگونه سالوس و ریا و تکلف،و پر بودن آن از صدق و صفا وخلوص و شهامت نکات دیگری است که در این شهرت و محبوبیت تأثیر فراوان دارد.

نگفته نگذریم که مضامین برخی از رباعیات خیام درزبان فارسی پیش از او
نیز بقالب شعر آمده است،اما آنچنان که او آنها را بر زبان میآورد تازه است و همین طرز بیان و تعبیر است که قدرت نفوذ و رسوخ حاد و خارق العاده ای به اندیشه های او میبخشد،همچنانکه ذره بین پرتو خورشید را به آتش سوزنده ای تبدیل میکند.

این راهم بگوئیم که خیام در ادبیات ما بزرگترین شاعر رباعی ساز است.اگرچه در ادبیات جهان یکی از شعرای بزرگی بشمار میرود.

وفات او در حدود سال 530 اتفاق افتاده و مقبرهٔ او در امامزاده محروق،نیم فرستگی نیشابور است.




#دکتر_مهدی_حمیدی_شیرازی
#بهشت_سخن




@drmhamidi