#خیام (قسمت اول)



ابوالفتح عمر بن خیام نیشابوری،یکی از معروفترین شعرای ایران است که دورهٔ زندگی او با دوران سلطنت ملکشاه سلجوقی (485--465) و پسرش سلطان سنجر (552--511) مقارن بوده و از آنچه دربارهٔ او نوشته اند چنین بر میآید که سرآمد ریاضی دانها و منجمان و حکما و اطبای عصر خود بشمار میآمده،مرض آبلهٔ سنجر بن ملکشاه را معالجه کرده،در تأسیس رصدخانهٔ جلالی باشش نفر دیگر از منجمان بنام آن عصر همکاری داشته، رساله های متعددی در هندسه و طبیعی و فلسفه و جبر و مقابله از او باقی مانده است.

نظامی عروضی،نویسندهٔ همزمان وی که خود را از شاگردان وی معرفی میکند،در صحت احکام نجومی و درستی پیشگوئی های او دو حکایت دارد که یکی راجع باختیار روزهای آفتابی است، جهت شکار سلطان در زمستان سال 508 و دیگری در باب یافتن گور اوست در زیر برگهای گل و شکوفه با همان کیفیات که از وی شنیده بود در سال 530 و در ضمن این دو حکایت عباراتی از قبیل «خواجه امام عمر خیامی» و «حجة الحق عمر» و «دانستم که چنوئی گزاف نگوید» و «آن بزرگوار روی در نقاب خالی کشیده بود و عالم سفلی از او یتیم مانده» و «او را بر من حق استادی بود» و «گریه بر من افتاد که در بسیط عالم و اقطار ربع مسکون او را هیج جای نظیری نمیدیدم» و «سلطان کس فرستاد به خواجهٔ بزرگ صدرالدین محمد بن مظفر،که خواجه امام عمر را بگوی تا اختیاری کند که بشکار رویم» و امثال اینها بکار رفته است که احترام شاه و دانشمندان و بزرگان را نسبت به خیام در دورهٔ زندگانیش بخوبی آشکار مینماید و نیز از این نوشته و هم از نوشته های نزدیک به عهد او چنین استنباط میشود که بنای اهمیت و شهرت خیام در آن دوران براساس علم وحکمت او استوار بوده نه بر رباعیات او،و چه بسا که رباعیات او را دلیل برگمراهی و الحاد وی شمرده و آنها را وسیلهٔ تحقیر و تکفیر او قرار داده اند،اما امروز کار صورت دیگری دارد؛زیرا بنای عظمت و شهرت جهانی خیام بر شالودهٔ همان رباعیات استوار است که تقریباً به همهٔ زبانهای زنده ترجمه شده و او را در عداد یکی از شعرای بزرگ جهان آورده است.

با اینکه این نوع شعر پیش از خیام در ادبیات فارسی نمونه های عالی و کاملی داشته است،رغبت خیام به این نوع و طلوع اندیشه های او در این کالبد،آنرا ابزار مصنوع و مخلوق و مختص و منحصر به وی نموده،تا آنجا که بمرور ایام هر رباعی ممتاز و برجسته ای راهم که از پیش از خیام یا بعد از او بدست آمده و صاحب مشخصی هم نداشته است،به خیام نسبت داده اند و به همین دلیل امروز در نسخه های مختلف رباعیات او دو نسخه نیست که از حیث تعداد رباعی با هم برابر باشد.




#دکتر_مهدی_حمیدی_شیرازی
#بهشت_سخن




@drmhamidi