#تحلیل قدرت، با حکایت تمثیلی، طنز و آیرونی در گلستان سعدی
درویشی مُسْتَجاب‌الدَّعوة در بغداد پدید آمد. حَجّاجِ یوسف را خبر کردند. بخواندش و گفت: دعایِ خیری بر من بکن. گفت: خدایا! جانش بستان. گفت: از بهرِ خدای این چه دعاست؟ گفت: این دعایِ خیر است تو را و جملهْ مسلمانان را.

ای زبردستِ زیردست‌آزار

گرم تا کی بماند این بازار؟

به چه کار آیدت جهانداری؟

مردنت بِهْ که مردم‌آزاری

سعدی، قدرت سیاسی را نه از طریق خطابه و اعتراض مستقیم، بلکه با طنز، آیرونی و جابه‌جایی معنای «دعای خیر» نقد می‌ کند. حجاج بن یوسف، نماد قدرتی است که خود را صاحب اقتدار و مستحق اطاعت می‌پندارد؛ ازاین‌رو حتی در برابر درویش، انتظار دارد دعا به سود او باشد. اما سعدی ساختار قدرت را با یک وارونگی زبانی فرو می‌ریزد: درویش در ظاهر فرمان حاکم را می‌پذیرد، اما «دعای خیر» را به مرگ او تبدیل می‌کند. هنگامی که حجاج با حیرت می‌پرسد «این چه دعاست؟»، پاسخ درویش نقطه اوج آیرونی است: «این دعای خیر است تو را و جمله مسلمانان را.» در اینجا «خیر» دو معنای متعارض پیدا می‌کند؛ برای حاکم، خیر یعنی بقای قدرت، و برای مردم، خیر یعنی رهایی از قدرتِ مردم‌آزار. بنابراین طنز سعدی صرفاً برای خنداندن نیست، بلکه سازوکار مشروعیت قدرت را از درون زبان متزلزل می‌کند. تمثیلِ درویش و حجاج، موقعیت قدرت را وارونه می‌سازد: حجاج از نظر سیاسی زبردست است، اما در میدان زبان، درویش زیردستْ او را شکست می‌دهد. این همان تضاد بنیادی میان قدرت مادی و قدرت نمادین زبان است. حاکم می‌تواند فرمان بدهد، اما نمی‌تواند معنای سخن را کنترل کند. در بیت‌های پایانی، این نقد از حکایت به حکم اخلاقی گسترش می‌یابد: «ای زبردستِ زیردست‌آزار» خطاب مستقیم به هر صاحب قدرتی است که قدرت خود را به ابزار آزار تبدیل کرده است. آیرونی در اینجا از تقابل «زبردست/زیردست» شکل می‌گیرد؛ کسی که در ساختار اجتماعی زبردست است، از منظر اخلاقی فرودست شده است. پرسش «به چه کار آیدت جهانداری؟» نیز قدرت را از درون خودش بی‌معنا می‌کند: اگر حاصل جهانداری مردم‌آزاری باشد، مرگ از حکومت بهتر است. بدین‌سان سعدی با یک حکایت تمثیلی طنزآمیز، قدرت را از منظر فرودستان بازتعریف می‌کند؛ طنز، ترس را می‌شکند و آیرونی، زبان حاکم را علیه خود او به کار می‌گیرد. در جهان سعدی، گاه یک درویش بی‌قدرت، با یک جمله، اقتدار حاکمی چون حجاج را به چیزی خنده‌آور و اخلاقاً بی‌اعتبار تبدیل می‌کند.
https://t.me/dr_Rahmankazemi