Davlat, anarxistlarning da’volariga qaramay, ma’lum maqsadlar uchun zaruriy institut bo‘lib ko‘rinadi. Tinchlik va urush, bojxona tariflari, sanitariya sharoitlarini tartibga solish, adolatli taqsimot tizimini saqlash: bular markaziy hukumati bo‘lmagan jamiyatda bajarilishi qiyin bo‘lgan funksiyalardir.
Misol uchun, ichimlik savdosini yoki Xitoydagi afyun savdosini olaylik. Agar alkogolni soliqsiz tannarxida olish imkoni bo‘lganda, hatto undan ham yomoni, anarxistlar istaganidek, uni bepul olish imkoni bo‘lganda, mastlikning halokatli darajada ortishi yuz bermasligiga ishona olamizmi? Xitoy afyun tufayli halokat yoqasiga kelgan edi va har bir vatanparvar xitoylik afyun savdosining cheklanishini istardi. Bunday masalalarda erkinlik barcha dardga davo emas va milliy salomatlik uchun huquqiy cheklovlarning ma’lum darajasi majburiy bo‘lib ko‘rinadi.
Ammo Davlat qaysidir shaklda davom etishi kerakligini tan olsak, shuni ham tan olishimiz kerakki, uning qudrati mutlaqo zarur bo‘lgan narsalar bilan juda qat’iy cheklanishi lozim. O‘z imtiyozlarini qizg‘onadigan va o‘z avtonomiyasini saqlab qolishga qaror qilgan guruhlarsiz Davlat apparatining qudratini cheklab bo‘lmaydi. Davlatni ko‘klarga ko‘tarish va har bir fuqaroning burchi Davlatga xizmat qilishdir degan doktrina taraqqiyotga va erkinlikka tubdan ziddir.
Davlat, garchi hozirda ko‘p yomonliklar manbai bo‘lsa-da, ma’lum yaxshi narsalarga erishish vositasi hamdir va u zo‘ravon hamda buzg‘unchi impulslar odatiy bo‘lib qolar ekan, kerak bo‘ladi. Ammo u shunchaki bir vositadir va agar u foydan ko‘ra ko‘proq zarar keltirmasligi kerak bo‘lsa, juda ehtiyotkorlik va tejamkorlik bilan ishlatilishi lozim.
Biz xizmat qilishimiz kerak bo‘lgan narsa Davlat emas, balki butun insoniyat hamjamiyatidir. Yaxshi jamiyat Davlatning ulug‘vorligidan emas, balki shaxslarning to‘siqsiz rivojlanishidan: kundalik hayotdagi baxtdan, har bir inson ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan ijodkorlik imkoniyatini beradigan sevimli ishdan, mehr-muhabbatni o‘zida mujassam etgan erkin shaxsiy munosabatlardan va eng muhimi, hayot quvonchi hamda uning san’at va fandagi ifodasidan unib chiqadi.
Mana shu narsalar bir davrni yoki millatni mavjud bo‘lishga loyiq qiladi va bu narsalarga Davlatga tiz cho‘kish orqali erishib bo‘lmaydi. Shaxs — barcha yaxshi narsalar amalga oshishi kerak bo‘lgan markazdir va shaxsning erkin o‘sishi dunyoni qayta qurmoqchi bo‘lgan siyosiy tizimning oliy maqsadi bo‘lishi kerak.
— Bertran Rassell, "Ozodlikka Eltuvchi Yo'llar" kitobidan.
B. Rassel Britaniyalik mashhur faylasuf, mantiqshunos va matematik, hamda Nobel mukofoti sovrindori.
Kitobni sotib olmiqchi bo'lsangiz @devonnashr profiliga yozing.
@devonnashruz