Mukofot (ragʻbat) qachon foyda, qachon zarar?

Mukofot ichki motivatsiyani oʻldiradi degan fikr keng tarqalgan. Ammo bu qonuniyat har doim ham ishlayvermaydi. Faoliyat oʻquvchiga aslida qiziq boʻlsagina shunday holat kuzatiladi.

Misol keltiraman:
Aziza rasm chizishni yaxshi koʻradi. Uni hech kim majburlamaydi, hech kim mukofot bermaydi. U shunchaki chizadi, chunki bu unga yoqadi. Endi oʻqituvchi yaxshi niyat bilan har bir rasm uchun yulduzcha berish tizimini joriy qildi. Aziza avvaliga xursand. Chizadi, yulduzcha oladi.

Lekin sekin-asta oʻzgarish boshlanadi. Aziza endi chizishdan oldin oʻylaydi: bu rasm uchun yulduzcha berisharmikan? Yulduzcha bermaydigan joyda, masalan, uyda chizish qiziqarli boʻlmay qoladi. Chunki uning ongida nega chizaman degan savolga javob oʻzgardi. Avval javob yoqqani uchun edi. Endi javob yulduzcha uchun.

Bir kuni yulduzcha tizimi toʻxtasa Aziza ham chizmay qoʻyadi. Chizish uchun sabab yoʻqolgan, chunki asl sabab, yaʻni qiziqish, allaqachon yulduzcha bilan almashtirib yuborilgan.

1999-yilda 128 ta tadqiqot natijlari tahlil qilingan meta-analiz e'lon qilingan. Aniqlanishicha, mukofotning salbiy ta'siri faqat dastlab qiziqarli boʻlgan faoliyatlarda kuzatilgan. Zerikarli vazifalarda bunday ta'sir topilmagan.
Masalan, koʻpaytirish jadvalini yodlash, soʻzlarni takrorlash, husnixat mashqlari. Bu yerda oʻldiriladigan ichki motivatsiyaning oʻzi yoʻq. Shuning uchun mukofot hech narsani buzmaydi. Aksincha, oʻquvchini zarur, lekin zerikarli ishni bajarishga undaydi.

Yuqorida tilga olingan tadqiqotdagi 13 ta tajribada bitta guruhga qiziqarli, boshqasiga zerikarli vazifa berilgan va ikkala holatda mukofotning ta'siri taqqoslangan. Qiziqarli vazifalarda mukofot ichki motivatsiyani kuchli pasaytirgan. Zerikarli vazifalarda esa hech qanday pasayish kuzatilmagan.

Xulosa shuki, zerikarli vazifalarda mukofot ichki motivatsiyani oʻldirmaydi, chunki oʻldiriladigan motivatsiyaning oʻzi deyarli yoʻq. Lekin juda qiziq nuqta bor, mukofot zerikarli vazifalarga qiziqishni ham uygʻotmaydi. Mukofot zerikarli mashqni bajartiradi, lekin uni sevdirmaydi. Mualliflar zerikarli vazifalar uchun asosiy masala mukofot emas, oʻquvchi mashqning oʻzi uchun ahamiyatini tushunib, uni oʻz ixtiyori bilan bajarishga oʻtishi ekanini taʻkidlaydi.

@birgap