البته نکته‌ای که در بحث توالی و ترتب مغفول است و توجه به آن می‌تواند به تسهیل روند دیپلماتیک کمک کند، بحث «بازگشت‌پذیری» است. امتیازاتی که طرفین نوعاً باید به هم بدهند از نوعی نیست که مثل امتیازات در معاهدات کنترل تسلیحات بازگشت‌ناپذیر به نظر آیند. آمریکا اگر محاصره دریایی، تحریم نفتی، انسداد سپرده‌ها و... را بردارد، به سرعت می‌تواند آنها را دوباره برقرار کند. ایران نیز اگر تنگه هرمز را باز کند، مجدداً می‌تواند دوباره آن را ببندد. امتیازات هسته‌ای که احیاناً ایران باید بدهد، قدری متفاوت است؛ اما این مهم در برجام تجربه شده است. لذا، اصرار بر بحث توالی و ترتب شاید عمدتاً جنبه حیثیتی داشته باشد.

موضع دولت‌های منطقه نیز مهم است. گزارش‌ها در این رابطه ضدونقیض است. برخی دولت‌ها ظاهراً با جنگ سوم مخالفند و ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی را توصیه می‌کنند. برخی دیگر گویا با استناد به تحولات یمن و حملات حوثی‌ها به عربستان و حمله به خط لوله عربستان، با طرح‌های نظامی و امنیتی آمریکا و اسرائیل همراهی بیشتری دارند. هنوز روشن نیست که این کشورها بیشتر نگران عواقب جنگ سوم برای خود هستند یا آماده شده‌اند تا به قول خود هزینه «یکسره کردن تکلیف منطقه» را بپردازند.

در شرایط دشوار ناشی از محاصره دریایی و افزایش فشار تحریم‌ها، قطع نظر از تهدید «جنگ سوم»، قدری ابتکار و انعطاف از جانب ایران ضروری است و ابتکار و انعطاف نیز تحت شرایطی می‌تواند مسری باشد.


@aztabriz