🔶آینه بودن هستی در اندیشه مولانا

روانشناسی به طور خلاصه به معنای شناخت فرایند های شکل گیری یک رفتار توسط انسان است که این فرایند ها در رویکرد های مختلف روانشناسی به شیوه های متفاوتی مورد بحث واقع شده است. رویکردهای روان تحلیلی با مضامینی همچون  ناهشیار و مکانیزم های وابسته به آن به توضیح و تبیین رفتار آدمی پرداخته اند.  کارل گوستاو یونگ، روان‌شناس سوئیسی، برای اولین بار در ذیل توضیح ساختار کهن الگوها (archetype) مفهوم  «سایه‌ی شخصیت» را مطرح کرد. یونگ، واژه‌ی «سایه» (shadow ) را برای اشاره به بخش‌هایی از شخصیت به کار برد که به دلیل ترس، جهل، خجالت یا نبود عشق، طرد شده‌اند. یونگ می‌گوید «سایه آن کسی است که شما نمی‌خواهید باشید.» سایه‌ی شخصیت مثل نیمه‌ی پنهان ماه است. سایه، نیمه‌ی تاریک وجود ماست. سایه شامل تمام آن ویژگی‌های شخصیتی ماست که سعی در پنهان کردن آنها داریم. سایه شامل جنبه‌های منفی و تاریک و حتی شیطانی وجود ماست که از نظر خانواده، دوستان، جامعه و حتی خودمان قابل پذیرش نیست. سایه بخشی از گذشته‌ی بدوی و اولیه‌ی ماست؛ همان انسان وحشی، حقیر و همراه با حرص و آز، که دارای هیجانات عاطفی شدید و کنترل‌نشده است.
سایه در اعماق آگاهی ما دفن شده است و ما یا دیگران مستقیما از آن‌ آگاهی نداریم. اما پیام آن روشن است. هرگاه پیام‌هایی از قبیل «من خوب نیستم. من مشکل دارم. من دوست‌داشتنی نیستم. من شایستگی ندارم. من بی‌ارزش هستم» را از بخشی پنهان در وجود خود دریافت کردید، بدانید که سایه‌تان با شما درحال حرف زدن است. ما معمولا از مواجهه با این نیمه‌ی تاریک وجود خود می‌ترسیم و سعی می‌کنیم تا به‌طور آگاهانه آن را هرچه بیشتر به فراموشی بسپاریم و سرکوب کنیم. موضوع آنجایی جالب می شود که متوجه شویم معمولا هر آنچه در شخصیت دیگران موجب آزارمان می‌شود، بخشی از سایه‌ی خودمان است. اغلب رنجش ما از افراد دیگر به علت مشکلی حل‌نشده در وجود خود ماست. هر قضاوتی که درمورد دیگران می‌کنیم معمولا فرافکنی آن چیزی است که در سایه‌ی خودمان مخفی شده است. ما معمولا نقطه‌ضعف‌های خود را به دیگران نسبت می‌دهیم و مطالبی منفی که درمورد دیگران می‌گوییم، درواقع همان چیزهایی است که باید به خودمان بگوییم. وقتی درمورد دیگران پیش‌داوری می‌کنید، در حقیقت دارید درمورد خودتان پیش‌داوری می‌کنید.
با مطالعه اشعار و آثار مولانا در می یابیم که او نیز قایل به چنین دیدگاهی در روابط انسانی است. به واقع از دیدگاه مولانا هر فردی بر مبنای ظن خویش به هستی می نگرد:
هر کسی از ظن خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من
و این امر باعث می شود که دنیا را مبتنی بر رنگی که در طول زندگی دریافت کرده ایم تفسیر و تعبیر کنیم؛
پیش چشمت داشتی شیشه کبود
 زان سبب عالم کبودت می‌نمود
گر نه کوری این کبودی دان ز خویش
خویش را بد گو مگو کس را تو بیش

همچنین مولانا عقیده بر آینه بودن هستی دارد. به این معنا که تعریف ما از یک پدیده، همان تعریف ما از خودمان است و ما همواره در آینه دیگران خود را تعریف می کنیم. مولانا به زیبایی در داستان شیر و نخجیران این موضوع را به تصویر کشیده است:
ای بسا ظلمی که بینی از کسان 
خوی تـو باشد در ایشان ‌ای فلان
حمله بر خود می‌کنی ‌ای ساده مرد!        
همچو آن شیری که بر خود حمله کرد
 
یا در جای دیگری می فرماید:

آن یکی در چشم تو باشد چو مار
هم وی اندر چشم آن دیگر، نگار
زانکه در چشمت خیال کفر اوست
وان خیال مومنی در چشم دوست
یا این ابیات:
یوسف اندر چشم اخوان چون ستور
هم وی اندر چشم یعقوبی چو حور
از خیال بد مرورا زشت دید
چشم فرع و چشم اصلی ناپدید
 
ما بیشتر سایه‌هایمان را چنان مخفیانه از دید خود مخفی می‌کنیم که اگر پدیده‌ی فرافکنی وجود نداشت، شاید تمام عمر از نگاه ما مخفی می‌ماندند. بنابراین به هرچه که درمورد دیگران می‌گویید یا می‌اندیشید، دقت کنید و سعی کنید تا آن ویژگی‌ها را در خود تشخیص دهید. ما حتی قسمت روشن سایه‌ی خود را نیز فرافکنی می‌کنیم. هر صفتی که در دیگران تحسین می‌کنید، چیزی است که به‌طور بالقوه در شما وجود دارد و نیازمند توجه و شکوفایی است. اگر عظمتی مشاهده می‌کنید، درواقع عظمت خودتان است. بنابراین به هرچه که در دیگران به عنوان سرزنش یا تحسین نگاه می‌کنید، آنها را به عنوان سایه‌های تاریک یا روشن خود بپذیرید و سعی کنید که پیام‌شان را درک کنید. بدین ترتیب تولد بخشی جدید از وجود یکپارچه‌ی خود را شاهد خواهید بود که به زندگی شما غنا و عظمت بیشتری می‌بخشد.
بنابراین بایست به سمت کشف سایه خویش و زنگار زدایی از وجود خویش حرکت کنیم.
"صفحه اول"