تقارن در شیمی (نوبل شیمی ۲۰۲۶)

🖍 دنیایی از مولکول‌های آینه‌ای:

تصور کنید یک کلیدساز هستید که برای مشتریان کلید می‌سازید.

مشکل اینجاست که وقتی کلیدی می‌سازید، همیشه دو نسخه مضاف بر هم (مثل تصویر در آینه) تولید می‌شود؛ اما تنها یکی از آن‌ها قفل را باز می‌کند و اگر مشتری کلید اشتباه را وارد قفل کند، ممکن است قفل آسیب ببیند.

متأسفانه تشخیص دادن این دو کلید از هم بسیار سخت است.

مشکل مشابهی در ساخت داروها وجود دارد.

بسیاری از مولکول‌های دارویی دو شکل آینه‌ای دارند:
یکی اثر درمانی دارد و دیگری ممکن است عوارض جانبی ناخواسته یا حتی خطرناکی ایجاد کند.

علت این موضوع به ساختار بنیادین حیات برمی‌گردد: حیات در زمین «هموکایرال»
(هم‌دست) است.

یعنی درست مثل دست‌های انسان که چپ و راست هستند و روی هم منطبق نمی‌شوند، اسیدهای آمینه و قندهای سازنده بدن ما هم دو شکل آینه‌ای دارند،
اما طبیعت فقط از یک مدل خاص آن‌ها (مثلاً فقط دست راست یا فقط دست چپ) در پروتئین‌ها و DNA استفاده می‌کند.

❓ معما چه بود؟
سال‌ها برای دانشمندان سؤال بود که چگونه این تک‌جهتی بودن (هموکایرال بودن) در طبیعت شکل می‌گیرد و چطور می‌توان در آزمایشگاه واکنش‌هایی ساخت که فقط یکی از این فرم‌های آینه‌ای را تولید کنند (نه هر دو با هم).


قهرمانان جایزه نوبل ۲۰۲۶: هنری کاگان (Henri Kagan)
و
کنسو سوآی (Kenso Soai)
این دو دانشمند با کشفیات انقلابی خود پاسخ این معما را پیدا کردند:

۱. هنری کاگان:
راه جدیدی برای دستکاری واکنش‌های شیمیایی پیدا کرد که به کمک آن می‌توانستیم مقدار بسیار بیشتری از یکی از شکل‌های آینه‌ای را نسبت به گذشته تولید کنیم. این کشف برای ساخت داروها، عطرها و مواد جدید انقلابی به پا کرد.

۲. کنسو سوآی: برای اولین بار در تاریخ، واکنش شیمیایی شگفت‌انگیزی را طراحی کرد که در آن فقط و فقط یکی از تصاویر آینه‌ای تشکیل می‌شد؛ چیزی که پیش از آن، غیر از خودِ طبیعت، هیچ‌کس نتوانسته بود به آن دست پیدا کند .
(واکنش سوآی).


ترجمه مقاله عمومی جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶
قسمت ۱

🆔 @atomicphysicsss
⚛کانال تخصصی فیزیک اتمی