تشکیک در ظهور
فلاسفه مسلمان غالباً براي تحليل و توجيه كثرات عالم، از راه شدت و ضعف و تشكيك وارد شدهاند. فیلسوفان مشائي مقوله تشكيك را در مفهوم وجود جاري ميسازند كه از آن با عنوان «تشكيك عامي» ياد ميشود. در حكمت اشراقي، ماهيت جوهري نور را حقيقتي تشكيكي شمردهاند كه از شديدترين نور يعني نورالأنوار آغاز میشود و تا ضعيفترين نور امتداد دارد. حكمت متعاليه نيز حقيقت وجود را واقعيتي ذومراتب و تشكيكي میداند كه از وجود بينهايت شديد شروع میشود و تا ضعيفترين وجود يعني وجود هيولا و ماده نخستين امتداد مييابد. اين دو نوع تشكيك در فلسفه «تشكيك خاصي» نام دارد. در عرفان نهتنها تشكيك در مفهوم را كارساز نميدانند، تشكيك در ماهيت را نيز نفي و تشكيك در وجود را باطل ميدانند؛ زيرا بر اساس مباني عرفاني فقط يك وجود بحتِ بسيطِ يكپارچه، كه همان وجود حق است، سرتاسر هستي را فراگرفته است، و اصلاً وجوداتي مطرح نيستند تا نسبت به يكديگر شدت و ضعف و تشكيك داشته باشند. از سوی ديگر، در عرفان اسلامي كثرات عالم انكارناپذيرند، لذا این پرسش رخ مینماید كه با توجه به آنكه در عرفان، تشكيكهاي مطرح در فلسفه اسلامي پذیرفته نشدهاند، كثرات و اختلافات بين موجودات عالم چگونه توجيه و تحليل میگردد؟!
پاسخ اين است كه در عرفان اسلامي براي تحليل كثرت تشكيك ويژهاي مطرح میشود که از آن با اصطلاح «تشكيك خاصالخاصي» یاد میکنند. از ديد عارفان مسلمان نميتوان در اصل وجود تشكيك قايل شد؛ زيرا يك وجود بيش نيست، اما آن يك وجود، بنابر بحث مسئله پيشين، داراي ظهور و تجلي است، و در هويت اين ظهور و تجلي شدت و ضعف و تشكيك راه مییابد؛ بهگونهای كه هر آنچه امثال صدرالمتألهين درباره مراتب هستي گفتهاند در مراتب ظهور جريان و سريان دارد.
محقق قيصري در مقدمه اول از مقدمات شرح خود بر فصوص الحكم درباره اصل وجود ميگويد:
وجود در ذات خود اشتداد و ضعف نميپذیرد... و شدت و ضعف بر وجود به حسب ظهور و خفای او در بعض مراتبش واقع ميشود.
محقق فناري در مصباح الانس ميگويد:
آنچه گفته ميشود كه حقيقت مطلقه وجود در چيزي قويتر يا جلوتر و يا اولاتر است، همه اين گونههای تشكيك، از نگاه عارف محقق، به ظهور برميگردد
(نه اصل وجود) كه ظهور به حسب استعدادهاي پذيرندهها مختلف ميشود. بنابراين حقيقت وجود در همه يكي است و تفاوت و تشكيك بين ظهورات آن حقيقت وجود واقع ميشود.
بنابراين سرّ اختلاف موجودات و پديد آمدن كثرات از منظر عرفاني آن است كه هرچند خداوند در همه چيز ظهور ميكند، اين ظهور در همه يكسان نبوده، بسته به ظرفيت قوابل شدت و ضعف مييابد؛ به گونهای كه در يك مظهر به نحو كامل ظهور ميکند و در مظهر ديگر چنان نازل و كمفروغ كه گويا اصلاً ظهوري نکرده است. ( لازم به ذکر است که تشکیک یعنی به شک کردن، چونکه وجود یکی است ولی موجودات که ظهور وجود هستند مختلف است انسان در سطح ظاهری شک می کند که موجودات همان وجود واحد است)
Post #6816
223