(بهشت) و (جهنّم)، مراتبی دارند؛ مراتبی از آن در (عالم برزخ يا ملكوت) است؛ و مرتبه ی بالاترش در (عالم آخرت) می باشد كه اعمّ از (ملكوت) و (جبروت) است.

(برزخ)، نه در بيرون (عالم مادّه) است، نه در درون آن؛ بلكه باطن آن است.

کما اينكه (آخرت) نيز، باطنِ (عالم برزخ) می باشد.

برای تقريب به ذهن، مثالی می زنيم.

اگر شما سيبی را در ذهنتان تصوّر نماييد، آن (سيب)، نسبت به (ديوار) مقابل شما، كجاست و در چند متری آن است؟

می بينيد كه نمی توان اندازه گرفت. شما چگونه می توانيد يک سر متر را روی آن (سيب ذهنی) و سر ديگرش را روی (ديوار) بگذاريد؟

ضمناً توجّه شود كه (ذهن)، همان (مغز) نيست؛ چون اگر (ذهن)، همان (مغز) باشد پس موقع تصوّر يک كوه، مغز ما بايد بتركد، يا موقع تصوّر آتش، مغز ما بايد آتش بگيرد.

(ذهن) در حقيقت، جنبه ی برزخی خود ماست.

(مكان)، يک امر نسبی و قياسی است؛ يعنی: وقتی دو شیء مادّی، را باهم مقايسه نماييم، (مكان مادّی)، معنی پيدا می كند؛ همچنين وقتی دو شیء ذهنی را با هم مقايسه نماييم، آن دو نيز (مكان ذهنی) پيدا می كنند؛ امّا (موجود ذهنی) را با (موجود بيرون از ذهن)، نمی توان سنجيد، تا مكان معنی يابد.

(مكان) را در اصطلاح رياضب، (مختصّات شیء) گويند؛ و آن را در يک دستگاه محور مختصّات، نشان می دهند. و می دانيد كه برای بيان مكان هندسی يك شیء، همواره بايد يک‌ (مبداء مختصّات)، وجود داشته باشد.

حال اگر كلّ عالم مادّه را يكجا لحاظ كنيم، و بخواهيم مكانش را مشخّص كنيم، نمی توانيم؛ چون (مبداء مختصّات) نداريم، تا از قياس جهان، به آن مبداء مختصّات، مكان جهان را مشخّص كنيم.

بنا بر اين، خودِ (عالم مادّه) نيز، مكان ندارد؛ يعنی جهان مادّی، نه در سمت راست چيزی است، نه در سمت چپ چيزی است، نه در بالای چيزی است، نه در پايين چيزی. در حالی كه (راست و چپ و بالا و پايين)، از (مكان)، قابل جدا شدن نيستند.

پس خودِ (جهان مادّی)، مكان ندارد، ولی موجودات داخل جهان، در قياس با همديگر، مكان دارند؛ يعنی مثلاً فلان درخت، نسبت به زمين، در سمت بالاست و نسبت به آسمان، در سمت پايين است. نسبت به فلان ساختمان در طرف شرق است و نسبت به ساختمان ديگر در طرف غرب است و... .

به همين نحو، نمی توان (موجود برزخی) را با (موجود مادّی) سنجيد. لذا (عالم برزخ)، نسبت به (عالم مادّه)، مكان ندارد؛ امّا (موجودات برزخی)، نسبت به يكديگر، مكان دارند. همچنين (موجودات مادّی)، نسبت به هم مكان دارند؛ امّا (كلّ عالم مادّه)، مكان ندارد؛ چون چيزی نيست تا با آن سنجيده شود.

برای كسب اطّلاعات بيشتر و عميقتر در اين خصوص، مراجعه فرماييد به كتاب دو جلدی (معاد يا بازگشت بسوی خدا) تأليف (استاد محمّد شجاعی. اين كتاب، كمياب است، لذا ممكن برای يافتن آن، زحمت زيادی را متحمّل شويد؛ ولی ارزشش را دارد كه چنين زحمتی را متحمّل شويد.

توجّه داشته باشيد كه دو نويسنده، با عنوان (محمّد شجاعی) وجود دارند.

فرد ديگری با عنوان (مهدی شجاعی) هم وجود دارد؛ پس اين سه را با هم اشتباه نگيريد.

ضمناً (محمّد شجاعی)، كتابی با عنوان (قيام قيامت) دارد، كه مراقب باشيد با كتاب معرّفی شده؛ اشتباه نشود.

كتاب (معاد از ديدگاه امام خمينی) نيز كتاب خوبی است؛ البته انسجام كتاب قبلی را ندارد، و مقداری سنگين هم هست.