در یک تتبع طولانى، شش نوع ساختار را مى توان برای انسان بازشناساند:
1. ساختار معرفت شناسی
2. ساختار زیست شناسى
3. ساختار جامعه شناسی
4. ساختار روان شناسى
5. ساختار روان کاوی
6. ساختار تعالى شناختى انسان شناسى دینى، و ساختار تعالى شناختى
با مطالعه انبوه نظریاتى که بشر در طول تاریخ درباره ساختار آدمى داده است پى مى بریم که بیش تر مربوط به یکى از انواع پنج گانه نخست فهرست یادشده است و به ندرت مطلبى ـ درست یا نادرست ـ درباره ساختار تعالى شناختى او اظهار شده است. کالبد شناسى، مطالعه تظاهرات شیمیایى فعالیت هاى بدن و پزشکى، اختلال هاى عضوى آن را وجهه همت قرارداده است. جامعه شناسى غرب و شرق صنعتى، انسان را از نظر قابلیت مصرف و اداره ماشین ها و کارى که مى تواند انجام دهد و ارزش اقتصادى او مطالعه کرده است. بهداشت، به مسأله سلامتى و به وسایل افزایش جمعیت و پیشگیرى از بیمارى هاى عفونى و به تمام آنچه باعث بهبود اعمال بدنى مى گردد پرداخته است; و تعلیم و تربیت دنیادارى به پرورش هوش و قواى عضلانى معطوف گشته است. تغییراتى که این دسته از دانشمندان و سیاستمداران پیرو آنها در جمعیت هاى تحت امرشان به وجود آورده اند، عبارت از افزایش عمر، وزن، قد، تربیت، حافظه، رشد هوش و تقویت عضلات است. آنان که اکثریت قاطع دانشمندان را هم تشکیل مى دهند، با کشف رازهاى بسیارى از ساختمان و خواص ماده توانسته اند بر هر آنچه در سطح زمین هست، البته به استثناى آدمى و سیر انحطاط و تعالى اش، تسلط اجمالى پیدا کنند. ولى حقیقت اساسى و تکان دهنده در این میان آن است که آدمیان به نسبت بزرگى نیروهایى که در اختیار گرفته اند، نه تنها کمال نیافته اند، بلکه به شدت انحطاط اعتقادى و اخلاقى پیدا کرده اند. خطرى که بشریت و جوامع مختلف آن را تهدید مى کند و تازگى نیز دارد، قرار گرفتن امکانات هولناک و بى حساب ویرانگرى، تباهى فرهنگى و کشتار دسته جمعى در چنگال مشتى عناصر منحط، دین گریز و غیر معنوی است. باید این آموزه دینى کهن را به گوش هوش بشنویم و به کار بندیم که کار اصلى بشریت، تولید و هنر و علم، یا در یک کلمه زیستن نیست; بلکه زندگى انسانى یا ارتقا به حیات طیبه است. مهم ترین و ارزنده ترین کار بشر تقرب به خداست. علوم طبیعى با بیان کمیت ها به زبان ریاضى پیش رفتند; و در آن هنگامه، کیفیت هاى اخلاقى و معنوى و کمالات آدمى به بوته فراموشى سپرده شدند. حال آن که از وجود انسان آنچه قابل اندازه گیرى و بیان با زبان ریاضى است کم اهمیت تر از چیزهایى است که قابل اندازه گیرى نیستند. کمالات آدمى و کیفیت هاى اخلاقى و رفتارى وى، واقعیت هایى تعیین کننده در زندگى و سیر تعالى او هستند، و به همین دلیل بایستى شناسایى آنها و توجه و پرداختن به آنها در اولویت قرار گیرد. بشریت اگر به اخلاق و فضیلت و تعالى و به ساختار و محیط و عوامل مربوط به آن و به فرایند تعالى همان اهمیتى را مى داد که به قضایاى ترمودینامیک داده است، امروز به چنین انحطاطى گرفتار نمى آمد و موجودیت و بقاى بشر و کره زمین، چنین در خطر زوال نمى افتاد. مشکل اصلى و اساسى براى آماده سازى محیط اجتماعى، رشد دادن استعداد کمال در مردم، و تهذیب و تربیت اخلاقى آنان، عدم شناسایى کافى نسبت به (ساختار آدمى) است. تنها معرفت دینى است که از چگونگى ساختار و سائق هاى آدمى پرده برداشته درک کاملى از دنیاى درون ما، شرایط تقرب به اخلاق و عوامل انحطاط، به ما ارزانى مى دارد. امروز، وجود یک نظم عقلانى در طبیعت، انکارناپذیر است. طبیعت، داراى ساختار معینى است که در کارکردهاى منظمى ظهور مى یابد. همین باور و شناخت، پدیدآورنده دانشهاى طبیعى و سبب پیشرفت سریع آن ها شده است. پیشرفت در شناسایى ساختار کار ـ تن شناختى و زیستى آدمى، یکى از نمونه هاى آن است. ناکامى دانشمندان اجتماعى در شناخت رفتار و اعمال مردم و سایر پدیدارهاى انسانى ـ اخلاقى معلول آن است که ساختار جامع آدمى را نشناخته و باور به آن نبسته اند. شناسایى ساختار آدمى از عهده متخصصان رشته هاى علوم طبیعى خارج است. چه، پیچیده تر از آن است که با اطلاعات به دست آمده از رشته هاى دانشهاى اختصاصى درک شود. انسان در آنِ واحد، یک شیئ، یک موجود زنده، و یک کانون فعالیت هاى معنوى است. انسان در عین این که یک موجود زنده است و فعالیت هاى زیستى تغذیه و تنفّس و دفع را بروز مى دهد، کانون تشعشع معنوى نیز هست و پدیدارهایى چون شفقت، ایثار، نیکوکارى و شهادت طلبى را مى آفریند. تقرب به خداى متعال، تقوى و ایمان، بسى برتر ازخور و خواب و تناسل است. زیست شناسان و عامه علماى طبیعى بر این عقیده اند که موفقیت در زندگى، عبارت از نیرو و کارآیى بدن و بقاى نسل و ازدیاد هوش است.