مقدمه

مقولة اسماء و صفات در اندیشة عرفان اسلامی از آنچنان اهمیتی برخوردار است که معمولاً در تأملات و تحقیقات عرفا به عنوان یک علم جامع و فراگیر مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. علم‌الأسماء دانشی است که تنها در حوزة جغرافیایی عرفان اسلامی مطرح بوده و از اعتباری ژرف برخوردار است. این وصفی منحصر به فرد برای چنین مکتبی است که مبنای معرفت وارستگی عرفانی خود را بر پایة اسماء و صفات بنا نهاده است. اسمای حسنای الهی و صفات تعالی‌بخش خداوند، تجلیات ذات ربوبی‌اند که در قوس نزول، موجب پدید آمدن مظاهر و صور و در قوس صعود، منشأ اشراقات و مکاشفات عرفانی می‌گردند؛ «بدین لحاظ اسماء و صفات الهی در عرفان هم از جهت وجودشناسی، خداشناسی و جهان‌شناسی و هم از جهت شناخت‌شناسی و سلوک اهمیت اساسی دارد

به گمان محی‌الدین بن‌عربی معرفت در طریق عرفان، اساساً بر هفت پایه استوار است که تنها به عبادالله اختصاص دارد و هر کس بر آنها عارف شود، مسمّای معرفت برای او حاصل می‌گردد. نخستین و مهم‌ترین این اصول هفت‌گانه، علم به «اسماء الله» است که ابن‌عربی از آن به «علم الحقایق» تعبیر می‌کند. سایر علوم عبارتند از: علم به تجلی حق در اشیاء، علم به خطاب بندگان مکلف به زبان شریعت از سوی حق تعالی، علم به کمال و نقص در وجود، علم به نفس آدمی از جهت حقایق مکنون در ضمیر او، علم به خیال و عوالم متصل و منفصل آن و در نهایت علم به ادله و علل.

علم به اسماء الله خود بر چهار گونه است:

1. علم به اسمایی که دلالت بر ذات می‌کنند و مراد اسمای علَمی است که از آنها جز ذات مسمّی فهمیده نمی‌شود. این اسماء بر مدح و ذم دلالت نمی‌کنند.

2. علم به اسمای صفات معانی که بر نسب و اضافات دلالت دارند؛ اسم‌های حی، عالم، قادر، مرید، سمیع، بصیر و شکور، ذاتی را فرامی‌خوانند که به صفات حیات، علم، قدرت، اراده، سمع، بصر و کلام متصف است. همگی این اسماء، معانی قائم بر موصوف یا نسبت‌های اطلاق‌شده بر آنها هستند.

3. علم به اسمای افعال که از آنها به اسمای اراده تعبیر می‌شود. این اسماء، صراحت در فعل دارند؛ مثل مصوّر و مضمّن.

4. علم به اسمای مشترک؛ مانند اسم مؤمن که هم بر مصدق دلالت دارد و هم بر معطی‌الأمان و اسم ربّ که بر مالک، مصلح، سید، مربی و ثابت اطلاق می‌گردد
بنابراین با توجه به جایگاه ارزندة اسماء و صفات الهی در حوزة عرفان نظری اسلام به نظر می‌رسد تحقیق و مطالعة آن بیش از سایر مباحث ضروری می‌نماید؛ چرا که توجیه کثرات و موجودات گونه‌گون در عرصة آفرینش و نیز فهم کیفیت پیوند آسمان و زمین تنها با درک فحوای اسماء و صفات امکان‌پذیر است.