دستگاههای عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک، دو قسمت عمده سیستم خودمختاراند که اغلب اعمالی متضاد یکدیگر انجام میدهند
دستگاه عصبی خودمختار(ANS)، بخشی از دستگاه عصبی پیرامونی است که از سلولهای عصبی به نام نورون تشکیل شده است که اطلاعاتی را از قلب، روده و اندامهای دیگر دریافت میکند و دستوراتی به آنها میفرستد. دستگاه عصبی خودمختار را از این رو به این نام میخوانند که بسیاری از فعالیتهای محوله خود مانند گردش خون و گوارش را خودکار یا خودگردان انجام میدهد؛ حتی در هنگام خواب یا بیهوشی. فعالیت این دستگاه، تحت نظارت دستگاه عصبی مرکزی به ویژه هیپوتالاموس قرار دارد.
دستگاههای عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک، دو قسمت عمده سیستم خودمختاراند که اغلب اعمالی متضاد یکدیگر انجام میدهند.
💜دستگاه عصبی سمپاتیک
شاخه سمپاتیک، شبکهای از عصبها که اندامها را برای فعالیت نیرومند آماده میکند، از زنجیره عقدهها در سمت چپ و راست نخاع شوکی
(نواحی قفسه سینه و کمر) تشکیل میشود. آکسونهایی این عقدهها را به نخاع شوکی متصل میکند. شاخه سمپاتیک، اندامها را برای “جنگ و گریز” آماده میسازد و هنگام برانگیختگیِ شدید فعال میشود. این شاخه، تمام بدن را برای بروز یک پاسخ فعال در مقابل محرک بسیج میکند. از فعالیتهای آن میتوان موارد زیر را نام برد:
اتساع مردمکها
کاهش ترشح بزاق
افزایش تنفس
افزایش ضربان قلب
مهار گوارش
انقباض مثانه
همچنین باید توجه داشت که غدد فوق کلیوی، غدد عرق و عضلات سیخ کننده مو فقط درون داد سمپاتیک دریافت میکنند.
🩵دستگاه عصبی پاراسمپاتیک
اصطلاح para به معنی “در کنار” یا “مرتبط با“است و فعالیتهای پاراسمپاتیک با فعالیتهای سمپاتیک ارتباطی متضاد دارد اما هر دو همواره به درجات مختلف فعالاند. شاخه پاراسمپاتیک به عنوان دستگاه جمجمه ای–خاجی نیز معروف است، زیرا از عصبهای جمجمهای و عصبهای ناشی از نخاع شوکی خاجی تشکیل شده است، شامل 12 جفت عصبهای جمجمه ای، 8 جفت عصبهای گردن، 12 جفت عصبهای قفسه سینه، 5 جفت عصبهای کمر، 5 جفت عصبهای خاجی و 1 جفت عصب دنبالچهای است
💥عقدههای پاراسمپاتیک، بر خلاف سمپاتیک، به صورت یک ردیف نزدیک نخاغ شوکی قرار نگرفتند. بلکه، آکسونهای پیشعقدهای از نخاع شوکی تا عقدههای پاراسمپاتیک نزدیک به هر اندام درونی امتداد دارند. رشتههای کوتاهتر پسعقدهای از عقدههای پاراسمپاتیک به خود اندامها امتداد مییابند. عقده های پاراسمپاتیک به یکدیگر متصل نیستند، لذا مستقلتر از عقدههای سمپاتیک عمل میکنند. این شاخه با استراحت رابطه دارد و بدن را به شرایط عادی برمیگرداند و منابع را حفظ میکند. از فعالیتهای آن می توان موارد زیر را نام برد:
تنگ شدن مردمکها
ترشح طبیعی بزاق
تنفس طبیعی
ضربان قلب طبیعی
تحریک گوارش
اتساع مثانه
آکسونهای دستگاه عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک یکی از دو نوروترنسمیتر استیل کولین یا نوراپی نفرین را ترشح میکنند. همه نورونهای پیشعقدهای چه در شاخه سمپاتیک چه پاراسمپاتیک کولیژرنیک هستند. تمام یا تقریبا تمام نورونهای پسعقدهای سیستم پاراسمپاتیک نیز کولیژرنیک هستند. در حالی که، بیشتر نورونهای پسعقدهای سمپاتیک آدرژنیک هستند. نکته قابل توجه این است که تارهای عصبی سمپاتیکی پسعقدهای که به غدد عرق میروند، کولیژرنیک است. به بیان دیگر، پایانههای عصبی پاراسمپاتیک تقریبا همگی استیل کولین ترشح میکنند و تقریبا همه پایانههای عصبی سمپاتیکی نوراپی نفرین و شمار اندکی هم استیل کولین ترشح میکنند. به این ترتیب انتقال دهندههای عصبیِ ترشح شده در پایانههای عصبی خود مختار، اندام عمل کننده را تحریک میکند.
💙هیپوتالاموس دستگاه عصبی خودمختار را کنترل میکند که تمام عصب رسانیها به داخل اندامهای بدن را که تحت کنترل غیرارادی هستند (مانند قلب، ریهها و کبد) شامل میشود. دستگاه عصبی خودمختار از هیپوتالاموس شروع میشود و عصبهای خود را برای ایجاد برانگیختگی و فعال سازی سمپاتیک و بهبودی و فعال سازی پاراسمپاتیک به سرتاسر بدن میفرستند. بنابراین نقطه شروع و عقده اصلی دستگاه مذکور، هیپوتالاموس است و با تنظیم آن میتواند محیط درونی بدن (مانند ضربان قلب) را نیز تنظیم کند تا به صورت مطلوب با محیط در هنگام مواجهه با عامل استرسزا، سازگار شود.
💛هیجان و ANS
هیجانها تا اندازهای واکنشهای زیستی به وقایع مهم زندگی هستند. یکی از ابعاد زیستی و بدنمحور هیجان، نقش دستگاه عصبی خودمختار است. بر طبق نظریه جیمز-لانگه تجربههای هیجانی از پاسخهای جسمانی پیروی میکنند و به آنها وابسته هستند. یعنی، تغییرات جسمانی موجب تجربه هیجانی می شود. این نظریه بر دو فرض استوار است: