بازتاب کهن‌ترین آیین نیایش بشری در جنگنامۀ رستم و زنون (بخش چهارم)

آرش اکبری مفاخر

اگر چه بی‌تردید نیایش زال نیایشی کاملاً ایلامی است، اما روایتهای داستانی گیلگمش می-تواند پیونددهندۀ نیایش ایلامی به نیایش زال در رستم و زنون باشد؛ به‌عبارتی نیایش شخصیتهای حماسۀ گیلگمش با خورشید باعث ماندگاری و گسترش نیایش زال در رستم و زنون شده است:
گیلگمش پیش از رفتن به نبرد هومبابا در برابر شمش (= خدای خورشید) زانو می‌زند؛ دستهایش را بالا آورده و از وی درخواست آرامش و پیروزی می‌کند.گیلگمش پس از رفتن به نبرد همراه با انکیدو پیش روی شمش چاهی کنده و غذای خویش را به وی هدیه می‌کند یا در نیایشی دیگر آب خنک خود را به شمش تقدیم می‌کند. همچنین بارها با شمش به گفتگو می‌نشیند و هر دو با هم سخن می‌گویند.
یکی دیگر از برجسته‌ترین آیینهای نیایشی در داستان گیلگمش نیایش مادرش، نین‌سون با خورشید است:

نین‌سون وارد اتاق خویش شد... ؛
او جامه‌ای بر تن کرد
تا بدنش مناسب جلوه کند.
او زینتی آویخت
تا سینه‌اش مناسب جلوه کند... .
از پله‌ها بالا رفت،
بر فراز بارو صعود کرد.
روی بام رفت،
برای شمش بخور خوشبو اهدا کرد.
سوزاندن بخور را بر پا داشت،
دستهایش را به سوی شمش بلند کرد.

گذشته از تأثیر روایی گیلگمش بر حماسه‌های ایران باختری، این مضمون به حماسه‌های یونانی نیز راه یافته است و بازتاب نیایش نین‌سون را در صحنه‌ای از اودیسه نیز می‌توان دید:

هنگامی که پنه‌لوپه از مسافرت فرزندش، تلماخوس آگاه می‌شود، اشک از دیدگان پاک می‌کند؛ سر و تن شسته و با پوشیدن جامه‌های پاکیزه بر تن همراه با پرستارش به بالاترین طبقۀ خانه می‌رود؛ دانه‌های جو در سبد می‌ریزد و برای بازگشت تلماخوس برای آتنا به نیایش می‌پردازد.

در این روایت اگر چه به جای سوزاندن بخور، دانه‌های جو و به جای خورشید، آتنا آمده، اما ساختار آیینی و روایی داستان همان روایت گیلگمش است. نمونۀ دیگر مراسم شراب‌ریزی آشیل و سوزاندن مواد خوشبو در ایلیاد است.

این نیایش یادآور رفتار آیینی زال برای فراخواندن سیمرغ در شاهنامه است: زال برای فراخواندن سیمرغ بر بالای بلندی در ۳ آتشدان آتش روشن می‌کند و پر سیمرغ را بر آن می‌نهد. سیمرغ حاضر می‌شود. زال با دیدن سیمرغ با عود به پیشواز وی می‌رود و ۳ آتشدان را پر از بوی خوش می‌کند. در دستنویس واتیکان ۸۴۸ ق دو بیت آمده که اگر چه سرودۀ فردوسی نیست، اما می‌تواند روایتی اصیل و ناب باشد:

نگه کرد زال آنگهی بر فراز
ز سیمرغ دیدش هوا برطراز

نه مرغی که رخشنده مهری نمود
به پهنا بسان سپهری نمود

با توجه به این توصیف گویا و تشبیه سیمرغ به خورشید احتمالاً نیایش زال نیز در اصل مربوط به خورشید بوده و بعدها به سیمرغ دگرگون شده‌است. از آنجا که نسخۀ شاهنامۀ واتیکان در یزد فراهم آمده ، این دو بیت افزوده می‌تواند نشانۀ تأثیرگذاری مناطق غرب ایران بر این دستنویس باشد.

حماسه‌سرای آرخش؛
خانۀ فرهنگ، حماسه‌ و زبانهای ایرانی
https://t.me/Arakhsha96
https://www.instagram.com/arakhsha96
https://rubika.ir/Arakhsh_Hamasesaray