‍ 🔺قلعه‌ای که شهر بود؛ ماکو تاریخش را زیر صخره جا گذاشته است
🖋مریم اطیابی


🔸ماکو آذربایجان غربی را اگر از پایین نگاه کنید، شهری است در آغوش کوه؛ اما اگر کمی بالاتر بروید، شهر دیگری از دل سنگ بیرون می‌آید؛ شهری که زمانی پشت باروها نفس می‌کشید، خانه داشت، حمام داشت، آب‌انبار و مسجد و کلیسا داشت و ارگش محل فرمانروایی بود. آنچه امروز «قلعه ماکو» می‌نامیم، فقط یک دژ نظامی نیست؛ بخشی از شهر قدیم ماکو است؛ مجموعه‌ای که پژوهش دکتر مهدی رازانی و قاسم عباسی کارشناس ارشد مرمت در سال ۱۳۹۸ محدوده آن را بیش از ۲۵۰ هکتار دانسته و نمونه‌ای کم‌نظیر از معماری زیرصخره‌ای معرفی کرده‌اند.

🔸صخره «قیه» در اینجا فقط منظره نیست؛ سقف طبیعی شهری است که انسان در پناه آن زیسته است. همین ترکیب کم‌نظیرِ سنگ، معماری و شهر تاریخی است که قلعه ماکو را از یک «خرابه» فراتر می‌برد و به یک میراث فرهنگی ـ طبیعی تبدیل می‌کند.


❗️ردپای نئاندرتال‌ها در #ماکو

🔸اما داستان از چند قرن پیش شروع نمی‌شود. در کاوش‌های مهر و آبان ۱۳۹۵ به سرپرستی رضا حیدری، بقایای سفالی از دوره‌های پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی و شواهد معماری تیموری و صفوی به دست آمد. در بررسی‌های پیرامونی نیز ابزارهای سنگی مربوط به پارینه ‌سنگی میانه، با قدمتی حدود ۴۰ هزار سال، گزارش شد؛ یافته‌هایی که احتمال حضور نئاندرتال‌ها را در این محدوده مطرح می‌کند.

🔸بعدتر، موقعیت مرزی ماکو میان ایران و قلمرو عثمانی، به قلعه نقشی استراتژیک بخشید. اینجا قلمرو خوانین ماکو بود و ارگ آن محل حکومت، دیده‌بانی و حفاظت از شهری بود که در مسیر تحولات سیاسی آذربایجان قرار داشت.

🔸در تاریخ ماکو ردپای میرزا آقاسی — صدراعظم محمدشاه قاجار که اصالت خانوادگی او با ماکو و خاندان بیات پیوند داشت و از چهره‌های مهم سیاسی دوره قاجار بود دیده می‌شود.
همچنین اقبال‌السلطنه ماکویی — مشهور به سردار ماکو و از قدرتمندترین خوانین اواخر دوره قاجار؛ هم که ثروت و نفوذ فراوانی داشت در تحولات سیاسی منطقه نقش مهمی ایفا کرد.

🔸در این قلعه خود سنگ‌ها هم حرف می‌زنند. پنج کتیبه، در مجموعه شناسایی شده‌اند. کتیبه صفوی با تاریخ ۱۰۵۲ هجری قمری، در بازخوانی پژوهشگران نام «عیان» را برای قلعه مطرح می‌کند؛ و کتیبه‌های ارمنی، لایه‌ای دیگر از تاریخ چندفرهنگی منطقه را پیش چشم ما می‌گذارند.


‼️اما امروز، پرسش اصلی این نیست که قلعه چه بوده؛ پرسش این است که با آن چه می‌کنیم؟

🔸از یکسو دغدغه‌مندان حوزه میراث فرهنگی خواستار اقدامات مقتضی جهت ایجاد یک پایگاه برای این قلعه باستانی و ثبت آن در فهرست جهانی هستند.

🔸از سویی سال‌هاست کوهنوردان و صخره‌نوردان ماکو این صخره‌ها را نه فقط به چشم میراث، که به‌عنوان یک ظرفیت ورزشی و ماجراجویانه می‌بینند. گزارش‌هایی از صعود علاقه‌مندان به بخش‌های سخت‌گذر قلعه منتشر شده و خود شهرستان هم سابقه فعالیت سازمان‌یافته کوهنوردی و صخره‌نوردی دارد.

✅از همین رو، مطالبه این جامعه را نمی‌توان نادیده گرفت: قلعه باید در برنامه گردشگری فعال شهر دیده شود، نه اینکه پشت حصار بی‌برنامگی بماند.

‼️البته توسعه گردشگری در اینجا نباید به معنای بازکردن بی‌ضابطه مسیرها باشد. پژوهشگران مرمت و حفاظت درباره سیلاب، ریزش سنگ و ناپایداری شیب هشدار داده‌اند. بنابراین نخست باید ایمنی صخره، بنا و بازدیدکننده مطالعه شود؛ سپس مسیرهای استاندارد کوهپیمایی و صخره‌نوردی، با راهنمای محلی و ضوابط حفاظتی تعریف شود.

🔴قلعه ماکو ظرفیت آن را دارد که یک مسیر گردشگری منحصربه‌فرد بسازد: از بافت قدیم و حمام تاریخی تا باروها، ارگ، کتیبه‌ها و ارتفاعات؛ مسیری که در آن تاریخ، باستان‌شناسی، معماری، طبیعت، کوهپیمایی و صخره‌نوردی به هم برسند.

🔸اینجاست که باید از میراث فرهنگی آذربایجان غربی و مسئولان منطقه آزاد ماکو پرسید: برای این گنجینه دقیقاً چه برنامه‌ای دارید؟

#قلعه پیش از آنکه مقصد گردشگر باشد، نیازمند نجات است؛ اما نجاتش هم نباید به معنای زندانی‌کردن دوباره آن پشت درهای بسته باشد.

🔸گردشگر امروز فقط برای دیدن چند دیوار فروریخته سفر نمی‌کند.او دنبال داستان است.می‌خواهد بداند اینجا چه کسانی زندگی کرده‌اند؛ چه کسانی از این ارتفاع به دشت نگاه کرده‌اند؛ چه جنگ‌هایی در گرفته؛ چرا این صخره انتخاب شده؛ آب چگونه تأمین می‌شده؛ مردم چگونه در این بافت زندگی می‌کرده‌اند و چرا امروز بخش بزرگی از آن چیزی نیست که روزگاری بوده است.

✅باید یک میز واحد برای قلعه قبان(ماکو) تشکیل شود؛ با برنامه، بودجه، زمان‌بندی و مسئول مشخص.نه وعده‌ای کلی برای توسعه گردشگری یا ثبت جهانی. باید مشخص شود چه کاری؟با چه بودجه‌ای؟تا چه تاریخی؟توسط چه نهادی انجام خواهد شد. وگرنه فقط نام قلعه در خاطره‌ها خواهد ماند


🆔 @ancientaz