‍ 🔸۴ کتیبه و سند آذربایجان در آستانه نابودی/ گلسنگ‌ها کتیبه‌های اورارتویی را بلعیده‌اند!

یکی از پژوهشگران و گلسنگ‌شناسان ایرانی که مطالعات گسترده روی انواع گونه‌های گلسنگ و میزان تخریب آن‌ها بر آثار تاریخی ایران دارد از تخریب و نابودی ۴ کتیبه اورارتویی در آذربایجان خبر می‌دهد. او در این گزارش از وضعیت کتیبه‌ها، مطالعات صورت گرفته بر آثار تاریخی که بسیار گلسنگ‌دوست هستند و همچنین راهکاری علمی و عملی در مقابله با رشد گلسنگ‌ها روی مهمترین آثار تاریخی ایران می‌گوید.

«محمد سهرابی»، گلسنگ‌شناس و پژوهشگر ایرانی با اشاره به از بین رفتن کتیبه های سنگی آذربایجان در اثر رشد گلسنگ‌ها می‌گوید: درحال‌حاضر به‌دلیل بی‌توجهی، فرسایش و بیش از همه، هجوم آهسته اما پیوسته‌ی گلسنگ‌ها، بسیاری از آثار تاریخی ایران در آستانه نابودی‌اند.

او به سطرهای پایانی کتیبه رازلیق در آذربایجان که هم‌اکنون در محاصره گلسنگ‌ها قرار دارد اشاره می‌کند و می‌گوید: در سطرهای پایانی کتیبه رازلیق، آرگیشتی دوم، پادشاه اورارتو اورارتو (۷۱۴ تا ۶۸۵ پ.م.) هشدار می‌دهد: «هر کس نام مرا محو کند، خدایان او را از زیر خورشید براندازند.» امروز اما این هشدار باستانی مخاطبی تازه دارد: گلسنگ‌هایی که بی‌هیچ دشمنی، واژه‌ها را می‌بلعند. من، به‌عنوان گلسنگ‌شناس، می‌دانم که این موجودات اگر بی‌مدیریت رها شوند، حافظه‌ی کتیبه ها را خاموش می‌کنند. محو تدریجی این خطوط، محو هویت ماست.

سهرابی می‌گوید: نگرانی من، پیش از آن‌که صرفا از منظر تخصصی باشد، از عمقی انسانی و فرهنگی برمی‌خیزد. این کتیبه‌ها صرفا واژه‌هایی بر صخره نیستند؛ بلکه صداهای سنگی‌اند از دل هزاره‌ها، سندهایی زنده از حافظه‌ی جمعی یک ملت. آن‌ها گواهی می‌دهند بر مردمانی که هزاران سال پیش، فرهنگ و تاریخ خود را نه در کتاب، بلکه بر دل کوه و سنگ حک کردند تا فراموش نشوند.

او به کتیبه تاریخی سقیندل اشاره می‌کند که با شماره ۷۹۵ کهن‌ترین اثر ثبت ملی شده در شهرستان ورزقان به‌شمار می‌رود‌. این سنگ‌نوشته که در دامنه‌ی کوه زاغی واقع شده، به فرمان ساردوری پسر آرگیشتی، شاه اورارتو، در قرن هشتم پیش از میلاد حک شده است. ده سطر دارد و محتوایش یک فتح‌نامه است؛ اما نه فقط یک گزارش نظامی، بلکه سندی تمدنی از حضور اورارتویی‌ها در قلب آذربایجان. این کتیبه یکی از چهار کتیبه آذربایجان است که با رویش و هجوم گلسنگ‌ها در معرض تخریب جدی قرار گرفته است.

سهرابی ادامه می‌دهد، اما سنگ‌نوشته رازلیق، به شمارۀ ۷۹۱، در نزدیکی سراب، بر صخره‌ای طبیعی ثبت در فهرست آثار ملی کشور شده، این کتیبه هم حاوی شانزده سطر است و متعلق به آرگیشتی دوم، پادشاه مقتدر اورارتو در سده هشتم ق.م است. این متن نیز گزارشی نظامی از لشکرکشی‌ها و تصرف سرزمین‌هاست و به‌صراحت اعلام می‌کند هرکس به این نوشته آسیب برساند، به نفرین خدایان دچار خواهد شد.


به گفته این پژوهشگر و گلسنگ‌شناس، سنگ نوشتۀ نشتیبان، در نزدیکی روستای قرخ قزلار قرار دارد که آن نیز نوشته‌ای به شماره ۷۹۲ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است این کتیبه نیز با طول ۴.۵ متر بر صخره‌ای عظیم، شامل سیزده سطر، که متاسفانه به دلیل تماس مکرر مردم و فرسایش طبیعی، بخش‌هایی از آن دیگر خوانا نیست. این اثر نیز همچون رازلیق، به آرگیشتی دوم نسبت داده شده و در کنار ویرانه‌های یک معبد سنگی واقع شده است.

و در نهایت، کتیبه‌ی کمتر شناخته‌شده اما بسیار مهم شوشا (شیشه) اهر که در روستای شیشه از توابع اهر قرار دارد. این کتیبه نیز به هزاره‌ی اول پیش از میلاد تعلق دارد و در سال ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۰۹۷ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است. ارزش آن، علاوه بر قدمت، در ترکیب موقعیت جغرافیایی‌اش با دیگر کتیبه‌هاست که یک شبکه باستان‌شناسی غنی را در این منطقه شکل می‌دهد.


❗️با این حال طبق گفته‌ی مردم محلی، زمانی که پژوهشگران برای نخستین‌بار به این کتیبه‌ها دست یافتند و تصمیم گرفتند از آن‌ها مولاژ و نسخه‌برداری تهیه کنند، متاسفانه به جای روش‌های علمی، از پاک‌سازی فیزیکی و غیراصولی استفاده کردند با کاردک، فرچه و ابزارهای سخت، گلسنگ‌ها را تراشیدند تا متن را آشکار کنند

اکنون اما از منظر گلسنگ شناسان مرحله‌ای تازه و خطرناک‌تر آغاز شده است یعنی هجوم دوباره‌ی گلسنگ‌ها اما این بار، به دلیل صدمه‌ی اولیه و سست شدن ساختار سطح سنگ، رشد مجدد گلسنگ‌ها بسیار مخرب‌تر و سریع‌تر خواهد بود. گلسنگ‌هایی که حالا وارد مرحله‌ی انهدامی می‌شوند، می‌توانند تا عمق ساختار سنگ نفوذ کرده و خطوط نازک کتیبه‌ها را برای همیشه از بین ببرند.


بهار 1404


🆔 @ancientaz