💔آیا می­توان هر منکری را به هر گونه دلخواه انکار کرد؟

انکار منکر – به ویژه به دست- که آن­همه در اسلام مهم گفته شده است شرایطی دارد به شرح زیر:
أ- این­که منکر واقعاً در شرع الهی منکر باشد؛ پس نمی­توان آن­چه در شرع مباح است اما مخالف ذوق يا عرف يك فرد یا گروه، منکر نامید.
 
ب- این­که از مسایل اختلافی میان مجتهدان نباشد؛ مثلاً: یک شافعی مذهب که نزد او وضوء با دست زدن به جان همسر می­شکند و به تبع آن، نماز با چنین وضویی، منکر است، حق ندارد حنفی­ مذهب را که از دید مذهب او با لمس همسر وضو نمی­شکند مرتكب منکر بخواند. به همین گونه است، حکم حنفی در برابر سایر مذاهب اسلامی.
 
ج- این­که انکار کننده، در باره منکربودن آن­چه انکار می­کند علمِ لازم داشته باشد، لذا به محض ظن و گمان بر این که شاید فلان عمل، منکر باشد اقدام به انکار آن روا نیست.
 
د- این­که سطح انکار به قدر منکربودن منکر باشد؛ پس درست نیست که به ترک، مستحبی یا به انجام مکروهی یا گناه صغیره­ای، به قدر آنچه در انکار ترک فرض و یا انجام حرام و یا گناه کبیره لازم است از خود شدت و غلظت نشان دهد.
 
هـ- اين‌که اگر تغییر به زبان حاصل می‌شد بدان بسنده کند و بداند که اقدام به عمل، بیشتر در برابر منکراتی است که اهل آن، ستیزه‌گر و پافشار باشند و بقای منکرشان خطرناک و به زیان جامعه بوده و ازالة آن به محض زبان حاصل نشود. و البته در حدیث مشهور در این باره که مسأله از تغییر به دست آغاز شده هدف در آن، دسته‌بندی به لحاظ قوت است که از قوی‌ترین آغاز یافته و به ضعیف‌ترین که تغییر به دل باشد ختم شده است؛ نه ترتیب اجرایی آن.
 
و- این­که انکار منکر به منکری بزرگتر منجر نشود. مثلاً: انکار از ترک فرض و یا انجام حرام، نباید منجر به کفر و ارتدادِ طرف شود؛ و حتی نباید انکار به ترک فرض و یا انجام حرام منجر به اختلافی عمیق میان مردم شده و از آن، مشکلات عظیم رخ دهد؛ چنان­چه در قرآن می­خوانیم؛ هنگامی که موسی علیه السلام از کوه طور برگشت و قومش را گرفتار گوساله­ پرستی یافت از موی برادرش هارون گرفته و بدو نهیب زد که چرا از من پیروی نکرده و آنان را باز نداشتی؟ قرآن بر سبیل عذری مقبول از هارون علیه السلام نقل می­کند که گفت: «يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي». [طه: 94] (اي پسر مادرم! ريشم را مگير و نه موي سرم را؛ من ترسيدم که [اگر با ايشان برخورد نمایم] بگویي ميان بني اسرائيل تفرقه انداختي و سفارش مرا به کار نبستي).
 
ز- این­که فردی که به خاطر منکرش سزا دیده است؛ نباید به نیش زبان مواجه شده و دلش جریحه­‌دار گردد؛ باري در محضر نبي علیه السلام برخي از حاضران به مجرمي که سزايش را ديده بود نيش زبان زده گفتند:  «أخْزَاكَ اللهُ». (خدا ترا ذليل ساخت). ايشان ناراحت شده گفتند: «لاَ تَقُولُوا هَذَا، لا تُعِينُوا عَلَيْهِ الشَّيْطَانَ». [صحيح البخاری، حدیث6777] (چنين مگوييد و شيطان را عليه او ياري نرسانيد!)

روشن است هر گاه این شرایط که علمای اسلام بر آن تاکید کرده اند در انکار منکر رعایت نشود، این اقدام اصلاحی، به جای اصلاحگری، چیزی جز ایجاد نفرت و عقده و دین گریزی عاید جامعه نخواهد ساخت.
 
✍️ضیاء احمد فاضلی